Romantycy i polityka w fazie zmierzchu epoki. Uwagi wstępne

Kultura romantyczna była ściśle powiązana z polityką, najwybitniejsze dzieła literackie w tamtej epoce wchodziły w dialog ze sprawami publicznymi, reagowały na ważne wydarzenia historyczne. To fakt powszechnie znany, z kategorii oczywistych. Tu jednak bardziej zajmuje mnie inny fenomen, szczególnie mocno ujawniający się w późnej fazie romantyzmu, a mianowicie osobiste zaangażowanie pisarzy, wywodzących się zarówno z pierwszej, jak i drugiej generacji, w wydarzenia polityczne, szczególnie w okresie Wiosny Ludów, ale też i w czasie wojny krymskiej. Zaangażowanie to przybierało różne formy i o kilku przypadkach w tym szkicu wstępnym wspomnę nieco później. Można mówić o swego rodzaju zwrocie romantyków ku polityce, czasem związanym z gestem porzucania literatury. Nie chodzi tu o politykę w ujęciu proponowanym przez Arystotelesa, politykę jako praktyczną umiejętność rządzenia państwem wspólnotą, które służy wspólnemu dobru (choć o pewien rodzaj rządu nad wspólnotą, wpływ na nią, niektórzy, jak Adam Mickiewicz, zabiegali), ani też jako teoretyczną sztukę projektowania ustroju państwa, zaprezentowaną przez Stagirytę w rozprawie Polityka (aczkolwiek zdarzało się romantykom ogłaszać dokumenty, w których projekt ustrojowy był zarysowywany). Do formuły ich zaangażowania nie w pełni przystaje też klasyczna, nowoczesna wykładnia, zaproponowana przez Maksa Webera, zakładająca, iż sednem polityki czynnej jest dążenie do zdobywania władzy lub wywierania na nią wpływu w kierunku pożądanym przez polityka, czy to w wymiarze wewnątrzpaństwowym, czy też międzynarodowym — bo nie o władzę osobistą, ale o wielką historyczną zmianę w wymiarze kontynentalnym, której celem była wolność nawet nie jednego, własnego, ale wielu narodów, chodziło im przede wszystkim.

Ten zwrot ku polityce, próbie aktywnego formowania rzeczywistości komplikuje nieco obraz fazy kryzysu i zanikania romantyzmu, zjawiska nasilającego się w polskiej i europejskiej kulturze od schyłku lat 40. XIX w., dobrze rozpoznanego i wielostronnie opisanego. Między innymi Maria Janion w rozprawie Zmierzch romantyzmu przedstawiła szereg przejawów krytyki bądź „obłaskawiania” polskiego romantyzmu, zwłaszcza w obrębie literatury krajowej, w piętnastoleciu oddzielającym Wiosnę Ludów od powstania styczniowego[1]. W tamtym czasie, jak wiadomo, nasilał się wpływ idei organicznikowskich oraz problematyki o rodowodzie biedermeierowskim, czego konsekwencją był proces eliminowania z przestrzeni literackich światów przedstawionych bohatera zbuntowanego (tak w wymiarze społecznym, jak i metafizycznym), „tragicznych konfliktów”, „historiozoficznego rozmachu” (określenia Janion), wreszcie nachylenie ku codzienności, obyczajowemu tradycjonalizmowi, wygładzonej religijności[2]. Wiadomo też, że zarówno w polskiej, jak i europejskiej literaturze wzorce romantyczne zachowywały wielką siłę oddziaływania, co poświadczają dokonania nie tylko świadomych kontynuatorów tej tradycji w drugiej połowie XIX w., ale też niezwykle silne refleksy romantyzmu w najważniejszych dziełach polskich pozytywistów, czy też — odwołując się do przykładu kultury francuskiej — mocna obecność spuścizny romantycznej w artystycznym doświadczeniu najważniejszych pisarzy z epoki II Cesarstwa (i późniejszych), co przekonująco wykazał Henri Peyre[3].

W polskiej tradycji badawczej najwięcej uwagi poświęcono, co zrozumiałe, politycznemu zaangażowaniu Mickiewicza w tamtym czasie. Ustalił się też dominujący model opisu charakteru jego działań w okresie Wiosny Ludów, eksponujący aspekt mistyczny. Wiktor Weintraub uważał, że poeta realnej polityki nie rozumiał i postępować wedle jej reguł nie potrafił. Z dystansem opisywał działania „włoskie” Mickiewicza z 1848 r., zwłaszcza próbę stworzenia Legionu — znanej pod nazwą Legion Mickiewicza polskiej siły zbrojnej na ziemi włoskiej — oraz zawartość ideową Składu zasad, z którego wydobył przede wszystkim społeczne niespójności. Aktywność polityczną poety, także z ostatniego etapu życia, obejmującą poza Legionem redagowanie „Trybuny Ludów”, poparcie udzielane (warunkowo przecież) Napoleonowi III, związanie się ze środowiskiem Hôtelu Lambert i wyprawę do Turcji w okresie wojny krymskiej, podsumował następująco:

Przed wojną 1830-1831 Mickiewicz trzymał się z daleka od polityki, ale po 1832 wiele ogólnych i osobistych powodów sprawiło, że bardzo aktywnie się nią zajął. Była to zawsze polityka romantycznego mistyka. Bardzo mocno odczuwał dwie sprawy: że polityka powinna być chrześcijańska i że należy przy każdej sposobności chwytać za broń przeciw mocarstwom rozbiorowym. Jego działalność polityczna ma pewne cechy wielkości; jednolitość zamysłu, ducha poświęcenia i płomienne uczucie. Ale nie miał dobrego rozeznania w realiach politycznych. Mistyczna filozofia — która wzbraniała brania pod jakąkolwiek uwagę warunków gospodarczych i posunięć taktycznych, bo uznawała je za oznaki duchowej miernoty i braku wiary — była zupełnie złym przewodnikiem pod tym względem, a poecie brakowało intuicyjnego pojęcia o tych realiach. […] Jego działalność polityczna była tak osobliwa dlatego, że całkowicie lekceważąc formy organizacyjne i taktykę polityczną, chciał iść na skróty od ideałów do rzeczywistości politycznej. Mocno wierząc, że siła ducha i duch poświęcenia mogą zdziałać cuda, raz po raz szturmował niebiosa o cudy. Jego polityka nie była z tego świata[4].

Alina Witkowska w działaniach Mickiewicza w okresie Wiosny Ludów także widziała znamiona „mistycznego radykalizmu”, dostrzegała jednak w jego kolejnych przedsięwzięciach również cechy racjonalne:

Mistyczny radykalizm Mickiewicza musiał go doprowadzić do sporu z towianizmem i do bardzo istotnego wyzwolenia spod presji tej doktryny. Z kolei radykalizm zastosowany do polityki, a taki jest sens epizodu włoskiego, niejako tłumił mistykę i skłaniał do rehabilitacji kategorii racjonalnego myślenia, któremu Mickiewicz-towiańczyk skłonny był odmawiać wszelkiej wartości[5].

W odróżnieniu od Weintrauba w doświadczeniu Legionu, w symbolicznym przemarszu garstki legionistów przez Włochy, Witkowska widziała zwycięstwo Mickiewicza jako człowieka idei, który „porwał się na czynną interwencję w historię, na zjednanie Włoch dla idei rewolucyjnego braterstwa w wolności, braterstwa broni i — zdobył je”[6].

W ujęciu proponowanym przez Witkowską widzę pewien postulat badawczy, sugestię, by w politycznym zaangażowaniu romantyków w okresie Wiosny Ludów obok porywu idei i nasyconych mistyką wolnościowych marzeń dostrzec i opisać racjonalny wymiar ich aktywności, zwrócić uwagę na zbiory przemyślanych rachub, politycznych kombinacji, które kryły się za ich gorączkową aktywnością. Przykład Mickiewicza jest tu rzeczywiście szczególnie wymowny. We Włoszech, przy tworzeniu Legionu, i później w Paryżu, przy okazji redagowania „Trybuny”, poeta nie zlekceważył, w moim przekonaniu, „form organizacyjnych”, wykazał się w tej materii dużą dozą trzeźwości i pomysłowości. Jego działania w tamtym czasie miały zawsze podstawę racjonalną, choć nigdy nie sprowadzały się do chłodnej kalkulacji taktycznej. Założenie, że Austria stanowi najsłabszy element w sojuszu zaborców i może upaść w wyniku wojny z państwami włoskimi, wojny wspartej przez rewolucyjnoniepodległościowe bunty narodów stanowiących składniki tego imperium, nie było projekcją wydumaną — pogląd ten podzielało wielu zawodowych polityków, włącznie z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim i Lajosem Kossuthem. Upadek Austrii natomiast otwierałby przed polskimi aspiracjami nową perspektywę i wielką szansę. Tworzenie polskiej siły zbrojnej we Włoszech z tego punktu widzenia miało sens, a sprzeciw Mickiewicza wobec nadawania sile tej barwy jednego obozu politycznego także miał mocne uzasadnienie: poeta zakładał, że powinna to być siła wielonarodowa, ogólnosłowiańska, a tę mogła jednoczyć ponadpartyjna idea wolnościowa. Szanse na stworzenie wielkiej legii nie były oczywiste, ale próba sprawdzenia tej możliwości miała naturalną rację bytu. Spodziewał się też, że republikański rząd francuski w okazji do rozbicia środkowoeuropejskiego imperium zaborczego dostrzeże zarówno powinność uniwersalną, jak i korzyść strategiczną, sam do żywszego zaangażowania Paryża w ten konflikt zachęcał prominentne osoby z tego rządu. Zakładał także — podobnie jak Czartoryski — że południowi Słowianie zechcą wyzwolić się spod kurateli Wiednia, dlatego najpierw starał się dotrzeć do Chorwatów i Serbów z ofertą legionową, a później, jako redaktor, działał na rzecz pojednania słowiańsko-węgierskiego. Miał też nadzieję, że rewolucja berlińska otworzy drogę do zjednoczenia Niemiec jako państwa (republiki lub „cesarstwa ludowego”), które opowie się po stronie europejskiej rewolucji — w kręgu niemieckich demokratów w pierwszej fazie rewolucyjnego wrzenia takie idee, radykalnie wolnościowe i antymoskiewskie zarazem, przecież formułowano. W tej złożonej konstelacji nadziei politycznych prawie wszystkie rachuby zawiodły: wojnę przeciw Austrii sami Włosi poprowadzili w sposób nieskuteczny, stąd tworzenie tam siły zbrojnej (dla której Mickiewicz znalazł cząstkowe wsparcie ze strony Paryża) straciło podstawy bytu, rząd francuski ostatecznie nie zdecydował się na mocne zaangażowanie w antyaustriacki konflikt, bałkańscy Słowianie, zwłaszcza ich elity przywódcze, opowiedzieli się po stronie Habsburgów, zduszono rewolucje w Wiedniu i w Pradze — a mimo to osłabione imperium przez wiele miesięcy balansowało na skraju upadku i ostatecznego ratunku szukało we wsparciu cara Mikołaja. Przekonanie, że państwo to może rozpaść się (co — powtórzmy — zasadniczo zmieniłoby geografię polityczną Europy), nie było elementem wyłącznie myślenia życzeniowego, miało silny fundament w rzeczywistości.

Wydaje się, iż warto podejmować nowe próby opisu „geopolitycznej strategii” Mickiewicza z okresu Wiosny Ludów, szukając przy tej okazji jej „racjonalnego jądra”. W tej książce próbuję opisać rolę, jaką w antywiedeńskim planie poety odgrywali Słowianie bałkańscy oraz jak Mickiewicz postrzegał procesy polityczne zachodzące na ziemiach niemieckich w epoce Wiosny Ludów. Kwestia najważniejszego dokumentu ideowego Mickiewicza z roku 1848 też wymaga historycznej racjonalizacji. Można i trzeba w Składzie zasad zauważać niespójności programowe, ale warto wziąć przy tym pod uwagę dawną opinię Stanisława Pigonia, który widział w nim przemyślany, a nie stworzony w pośpiechu w Rzymie, długo dojrzewający zaczyn przyszłej konstytucji, której elementy składowe zawierały już przemówienia do towiańczyków, wygłaszane po rozłamie w Kole Sprawy Bożej:

Tam to znajdują się obszernie wyłożone pojęcia: o uchrześcijanieniu polityki, o wyzwoleniu i równouprawnieniu kobiet, o równouprawnieniu Żydów, o ustroju własności rolnej, o czołowym i aktywnym stosunku polski, tzn. idei polskiej, wobec Słowiańszczyzny. W tym sensie Skład zasad jest rzeczywiście konstytucją, wyrazem rzeczy już wyrobionej[7].

Może w tym dokumencie budzić wątpliwość — na te punkty Składu zasad kładł nacisk Weintraub — jeden aspekt społeczny: jak pogodzić gwarancje zachowania własności przy jednoczesnej obietnicy uwłaszczenia ludu wiejskiego? Pigoń domyślał się w tej zapowiedzi uznania konieczności w wolnej Polsce reformy własności ziemskiej, zawieranej w trybie solidarystycznego pojednania różnych stanów. Trzeba jednak dostrzec rzeczywiście wybiegający w przód i zrywający z konserwatywnymi nawykami myślowymi projekt przyszłej Polski jako państwa opierającego swój byt na prawach kardynalnych, do których autor zaliczył: równość w obliczu prawa dla wszystkich obywateli, bez względu na ich dotychczasową przynależność stanową i narodowościową (z pełnią praw obywatelskich, w tym politycznych, dla kobiet i Żydów, czyli grup — w opinii Mickiewicza — pozbawionych możliwości pełnej artykulacji własnych potrzeb i aspiracji), powszechność wyborów na urzędy publiczne, wolność słowa, równoprawność religii. W projekcie tym konserwatywnie nastrojeni Polacy, w tej liczbie między innymi Zygmunt Krasiński i Cyprian Norwid, zobaczyli wtedy wezwanie do konfliktu domowego. Jednak lektura bez uprzedzeń powinna była nasunąć myśl, że akt ten zawierał zarys nowoczesnej wspólnoty, w której zasada równoprawnego obywatelstwa miała być zwornikiem, źródłem porozumienia ponad stanami i przynależnością etniczną w wąskim sensie, co dawało podstawę dla patriotyzmu nowego typu, patriotyzmu obywatelskiego, który mógł sprzyjać raczej likwidowaniu niż wzniecaniu konfliktów wewnętrznych[8]. Z taktycznego punktu widzenia ujawnianie tak nowatorskiego dokumentu w momencie zabiegania o poparcie zgromadzonych w Rzymie Polaków dla idei Legionu może było błędem, jednak w perspektywie historycznej rzecz rysuje się inaczej. Chwila kontynentalnego przełomu dziejowego — a Mickiewicz był pewien, że taki się wiosną roku 1848 dokonuje — była najwłaściwszym czasem na ujawnianie projekcji dalekosiężnych, wykraczających poza horyzont epoki. Tego rodzaju wybór, w moim przekonaniu, wynikał raczej z rachunku rozumu niż z sumy emocji.

Również późniejsze stworzenie pisma politycznego z międzynarodową redakcją, powstałego wiosną 1849 r., w drugiej fazie wzmożenia Wiosny Ludów, służącego wspieraniu idei wolnościowych, stawiającego sobie za cel promocję takich postaw wśród francuskiej opinii publicznej i tamtejszych elit politycznych, było działaniem nowoczesnym, zważywszy na wzrost znaczenia prasy, jaki dokonał się na przestrzeni poprzedniego ćwierćwiecza.

Europejskie kalkulacje założycieli „Trybuny” — pisał Zbigniew Przychodniak — oparte były na nadziei, że poparcie i inspirowanie francuskiej lewicy (republikańskiej i socjalistycznej) pozwoli skierować siłę Francji do rozstrzygającej batalii narodów uciskanych przeciw państwom Świętego Przymierza, do rewolucyjnej przebudowy Europy[9].

Kalkulacje te zawiodły, republikańskie rządy (gabinety Odilona Barrota) w 1849 r. dążyły raczej do ustabilizowania sytuacji wewnętrznej i ułożenia poprawnych relacji z innymi mocarstwami europejskimi, a „Trybuna” zakończyła żywot wraz z upadkiem Wiosny Ludów. Niemniej próba stworzenia opiniotwórczego pisma, orędującego za wyraźnie określonym kierunkiem politycznym, było przedsięwzięciem jak najbardziej racjonalnym i mogło być skutecznym, choć ostatecznie okazało się dziełem przegranym, jak wszystkie usiłowania rewolucyjne w owym czasie w Europie. Czynnik strategicznej, zracjonalizowanej kalkulacji w działaniach poety w okresie Wiosny Ludów należy, w moim przekonaniu, poważnie uwzględniać w badaniach nad jego „biografią polityczną”, co oczywiście nie uchyla tezy o istotnej roli w jego ówczesnych poglądach tego zespołu cech, który w tradycji badawczej określony został mianem „mistycznego radykalizmu”.

Skądinąd zwrot ten może jeszcze bardziej przystaje do udziału Juliusza Słowackiego w Wiośnie Ludów. Poeta z garstką przyjaciół (po części wyznawców) przybył do Poznania akurat w szczytowym momencie powstania (przebywał tam niespełna miesiąc, od 11 kwietnia do 7 maja 1848 r.) z zamiarem wsparcia wielkopolskiego ruchu niepodległościowego. Jak dowiódł Jarosław Maciejewski, Słowacki związał się z lewicową częścią tamtejszego Komitetu Narodowego, współdziałał między innymi z Karolem Libeltem i Walentym Stefańskim; co najmniej raz zabrał głos w trakcie obrad Komitetu[10]. Nie odegrał roli kluczowej, choć on sam postrzegał rzecz inaczej, o czym świadczą ówczesne listy do matki i przyjaciół, w których dowodził, iż działając z poduszczenia Opatrzności, wywierał wpływ nie tyle nawet na same wypadki w znaczeniu praktycznym, ile na ich duchowy wymiar („Wola się moja z dopuszczenia bożego pełniła” — pisał z Wrocławia do matki w połowie maja 1848 r., odnosząc się do owego „miesiąca pełnego cudów”)[11]. Nieliczne relacje nawiązujące do pobytu poety w Poznaniu (Marcelego Motty’ego, Juliana Klaczki, Juliana Bukowieckiego), spisywane zresztą po latach, wskazują, że ówczesne przygodne i publiczne, pełne egzaltacji wypowiedzi poety, w których lekceważył tradycyjnie rozumianą siłę militarną (inaczej niż Mickiewicz), przeciwstawiając jej potęgę ducha, w istotnym stopniu współgrały z jego wyrafinowanym systemem genezyjskim, co słuchaczy, zaangażowanych w jak najbardziej rzeczywisty i zmierzający ku krwawemu finałowi konflikt polsko-pruski, bodaj wprawiało w niemałą konfuzję. Wniósł przecież w poznański fragment Wiosny Ludów powiew wielkiego romantyzmu emigracyjnego, romantycznej filozofii czynu w jej wersji maksymalistycznej[12].

Zygmunta Krasińskiego rewolucyjny rozmach Wiosny Ludów przeraził, poeta obawiał się, że jest to początek dziejowej apokalipsy, której pierwszym finałem będzie panowanie Bestii nad światem, czyli — w jego rozumieniu — Moskwy nad Europą, o czym pisał w listach do wielu adresatów, do Delfiny Potockiej i Augusta Cieszkowskiego szczególnie mocno. W trakcie rozmów w Rzymie wiosną 1848 r. Mickiewicz proponował mu, wieszczowi Bezimiennemu, zdjęcie maski i otwarte zaangażowanie w działania publiczne. Krasiński, przytaczając nieznane nam w pełni argumenty, odmówił (najpewniej istotną rolę w uzasadnieniu odmowy odegrały złożone relacje z ojcem, generałem Wincentym, blisko współpracującym od lat z rządem carskim). Ale i hrabia Zygmunt, związany wówczas nieformalnie ze środowiskiem Hôtelu Lambert, u schyłku romantyzmu poświęcił swoje pióro i myśli polityce, tyle że niejawnej, przygotowując na prośbę księcia Czartoryskiego memoriały adresowane do ministra François Guizota (faktycznego, długoletniego szefa rządu francuskiego w okresie przed rewolucją lutową 1848 r.), papieża Piusa IX, wreszcie cesarza Napoleona III. Był zresztą Krasiński niezwykle wnikliwym obserwatorem i komentatorem europejskiej sceny politycznej, lecz głównie na użytek prywatny, w ramach korespondencji z najbardziej zaufanymi przyjaciółmi. W okresie Wiosny Ludów doradzał różne polityczne kroki swoim przyjaciołom, zaangażowanym — jak Cieszkowski w zaborze pruskim — w działania bezpośrednie. W tej książce przedstawiam jego stosunek do wielkopolskiej polityki organicznej, realizowanej w drugiej fazie Wiosny Ludów i później. Działania organicznikowskie Krasiński romantyk uznawał za jedną z najwłaściwszych metod organizowania wspólnoty poddawanej represjom, zarazem sposób jej realizacji przez środowiska współpracujące w ramach Ligi Polskiej oceniał nadspodziewanie surowo — przyczyny tego stanu rzeczy staram się opisać. Memoriały natomiast dają dobry wgląd zarówno w umiejętności stosowania polityczno-historycznej argumentacji, jak i w styl strategicznego, w planie europejskim, myślenia, do którego próbował Krasiński przekonać wybitnych adresatów, prominentne postaci ze świata polityki. Tu skupiam się na memoriałach adresowanych do polityków francuskich, bo z ich działaniami wiązał nadzieje na zmianę kontynentalnego status quo. Memoriały pisał, mając na względzie zarówno cele sytuacyjne, doraźne, jak i strategiczne. Ministra Guizota, polityka nisko przez niego ocenianego, w roku 1847 próbował skłonić do bardziej zdecydowanej reakcji na aneksję wolnego miasta Krakowa przez Austrię, wspieraną w tej sprawie przez Rosję, i zarazem kreślił wizję możliwego sojuszu polsko-francuskiego jako zwornika nowej konstelacji europejskiej — nie miał jednak złudzeń, że ostrożny i kunktatorski profesor-polityk podejmie jakiekolwiek bardziej zdecydowane działania. Dużo większe nadzieje wiązał z memoriałem pisanym do Napoleona III w początkowej fazie wojny krymskiej, widział w nim bowiem polityka wybitnego, który ma ambicję kontynuowania linii napoleońskiej i odegrania przywódczej roli w skali kontynentalnej. Dlatego starał się przekonać cesarza, by w wojnie krymskiej przyjął cele maksymalistyczne, zakładające rozbicie bądź skrajne osłabienie Rosji, a tym samym niwelację moskiewskiego zagrożenia, wiszącego nad Europą. Postulował, by w tej kampanii wykorzystał polski potencjał, i ponownie, jak w memoriale poprzednim, ale tym razem z większą wiarą w celowość tej argumentacji, przedstawiał projekt sojuszu politycznego cesarskiej Francji i suwerennej Polski, której odrodzenie powinno być jednym z głównych celów tej wojny — sojuszu, który odnowi Europę i pozwoli utrzymać pod kontrolą także imperialne ambicje Prus, a cesarzowi i jego państwu zapewni pozycję dominującą. Także ta próba dyskretnej dyplomacji, z powodu zasadniczo innych celów niż postulowane przez autora memoriału, realizowanych przez Napoleona III przy okazji krymskiej kampanii, zakończyła się niepowodzeniem. Krasiński na polu tajnej „polityki gabinetowej” realnych sukcesów odnieść nie mógł, niemniej memoriały stanowią interesujące świadectwo zarówno wyobraźni politycznej (i fascynacji polityką) polskiego romantyka, jak i — w zestawieniu z listami — jego postrzegania francuskiej klasy politycznej.

Zaangażowanie polityczne w schyłkowej fazie epoki było doświadczeniem wspólnym, choć nie tożsamym w wymiarze światopoglądowym, dla najważniejszych poetów pierwszej generacji romantycznej. Drugie pokolenie romantyków, urodzonych w latach 20., polityka wciągnęła już we wczesnej młodości i bywała przyczyną porzucania przez nich artystycznej drogi, jak stało się to w przypadku Wincentego Berwińskiego, którego biografię literacką i polityczną w pierwszej części książki przypominam. Berwiński (rocznik 1817) po efektownym wejściu w świat literatury w pierwszej połowie lat 40. rychło zarzucił zajęcia pisarskie na rzecz politycznej działalności. Związany z Towarzystwem Demokratycznym Polskim, aresztowany w 1845 r., sądzony był w Berlinie w słynnym procesie Mierosławskiego. W okresie Wiosny Ludów współtworzył razem z Libeltem lewicowy odłam poznańskiego Komitetu Narodowego, w 1848 r. był świadkiem upadku powstania w Krakowie, uczestniczył w kongresach politycznych we Wrocławiu i Pradze, potem zaangażował się w działania organicznikowskie, był znanym politykiem w kręgu Ligi Polskiej, przez dwa lata (1852-1854) posłował do parlamentu w Berlinie. W czasach wojny krymskiej dotarł do Turcji i zaciągnął się w szeregi kozaków Michała Czajkowskiego, potem przez długie lata, w kraju zapominany, odbywał służbę w wojskach tureckich. Zmarł w opuszczeniu w Stambule (1879).

W pewnym stopniu los Berwińskiego, naznaczony konspiracją, więzieniem, rewolucyjną działalnością publiczną, był symptomatyczny dla tego pokolenia. Wystarczy tu przypomnieć doświadczenia prawie rówieśnych mu pisarzy, zaangażowanych w spiski już w końcu lat 30. (jak Gustaw Ehrenberg czy Karol Baliński) i nieco młodszych, urodzonych w latach 20., wkraczających we wczesną dojrzałość w dziesięcioleciu naznaczonym próbami powstańczymi i Wiosną Ludów (jak Edward Dembowski, Kornel Ujejski, Teofil Lenartowicz, Roman Zmorski), by dojrzeć skalę ich zaangażowania, za które przecież nie spotkały ich ani sława, ani pozycja autorytetów, jakie były udziałem mistrzów z poprzedniej generacji, sława, której źródła w przypadku poprzedników sięgały wszak literatury, a nie polityki. Pisarze młodsi, wychowani na przekazach poetów starszych, próbowali zespolić słowo i czyn, ale historia wobec nich — tak jak to było w przypadku Berwińskiego — okazywała się często niewdzięczna. Gustaw Ehrenberg (rocznik 1818), zdolny, oryginalny poeta, współtwórca nurtu rewolucyjnego w liryce krajowej, za działalność w Stowarzyszeniu Ludu Polskiego trafił na daleką Syberię i spędził na Zabajkalu blisko 20 lat. Przeszedł tam głęboką przemianę światopoglądową (w kierunku religijnym), do kraju wrócił w 1859 roku i w działalność publiczną już się nie angażował. Doczekał sędziwego wieku (zmarł w Krakowie w 1895 r.). Syberyjskie zesłanie nie wytrąciło natomiast z toru publicznej aktywności Karola Balińskiego (rocznik 1817), który po dwuletnim pobycie w Iszymie (1839-1841, jak Ehrenberg, za przynależność do SLP) kolejno angażował się w warszawską działalność w kręgu entuzjastek, w roku 1848 we Lwowie zaciągnął się do Gwardii Narodowej, po upadku Wiosny Ludów podtrzymywał w Wielkopolsce tradycje kultury romantycznej, wydając pismo „Krzyż a Miecz”, potem przez ponad 10 lat był towiańczykiem w Paryżu, stamtąd, schorowany, wyruszył do kraju, by wesprzeć kolejne powstanie, w Krakowie przez trzy miesiące w roku 1863 wydawał niepodległościową gazetę „Wolność”. Zmarł w styczniu następnego roku we Lwowie; szanowany za postawę patriotyczną, jako literat uznawany był raczej za mało oryginalnego epigona wielkich romantyków.

Spośród młodszych pisarzy tej generacji ważną rolę polityczną przyszło odegrać Edwardowi Dembowskiemu (rocznik 1822), najwybitniejszemu krytykowi literackiemu od czasów Maurycego Mochnackiego i zarazem animatorowi wielu spisków niepodległościowych w Królestwie (Stowarzyszenie Ludu Polskiego), w Wielkopolsce (podziemny Komitet Poznański, podległy emigracyjnemu TDP, oraz rewolucyjny Związek Plebejuszy) i w Galicji. W 1846 r., w czasie powstania krakowskiego, był sekretarzem dyktatora Jana Tyssowskiego i, w opinii historyków, rzeczywistym przywódcą ruchu. Poniósł śmierć 27 lutego tego roku, pod Krakowem, z ręki żołnierzy austriackich. Wiosna Ludów wywarła wpływ też na losy dwu najciekawszych, najbardziej oryginalnych (obok Norwida oczywiście) poetów drugiej generacji, wywodzących się z różnych zaborów: Teofila Lenartowicza i Kornela Ujejskiego. Teofil Lenartowicz (rocznik 1822, urodzony w Warszawie) w 1848 roku znalazł się w Krakowie, gdzie otwarcie zaangażował się w akcję patriotyczną, wystawiając między innymi monodram Tyrteusz. Potem próbował osiąść w Wielkopolsce, ale pod naciskiem władz pruskich wybrał emigrację. Większość dojrzałego życia spędził w Italii; działalności ściśle politycznej na większą skalę już nie podejmował, pozostał wszelako wierny tradycji romantycznej, rozwijając ją w sposób samodzielny i twórczy aż po schyłek życia. Zmarł we Florencji w 1893 r. Kornel Ujejski (rocznik 1823, z ziemiańskiej rodziny galicyjskiej) miał więcej szczęścia w tym sensie, iż na trwałe emigrować nie musiał. Wybuch Wiosny Ludów Ujejski, wówczas już uznany poeta, ceniony przez Mickiewicza i Słowackiego, obserwował w Paryżu. Rychło wrócił do kraju i we Lwowie wstąpił w szeregi Legii Akademickiej, był świadkiem bombardowania miasta przez wojska austriackie. Później pozostał czynny nie tylko w domenie literackiej, ale też publicznej; formując środowisko galicyjskich demokratów, dochował wierności romantycznym ideom wolnościowym (w okresie powstania styczniowego uczestniczył w galicyjskiej konspiracji). W późniejszej fazie życia toczył ostre spory z ugodowym środowiskiem stańczyków, przez dwa lata nawet posłował do wiedeńskiej Rady Państwa (1877-1879). Działalność organicznikowską — współtworzył w Galicji ruch oświaty ludowej — łączył z porywami późnej, romantycznej konspiracji, jeszcze w 1877 r. był zaangażowany w próbę utworzenia tajnego rządu narodowego. Listę pisarzy zaangażowanych w politykę, dla których Wiosna Ludów była doświadczeniem inicjatorskim, można by znacząco wydłużać, przypominając dramatyczne, czasem egzotycznie bujne biografie takich poetów, jak Roman Zmorski (1822), Karol Brzozowski (1821), także — Cyprian Norwid (1821).

Polityka była ważnym doświadczeniem w biografii prawie wszystkich polskich romantyków, czynne zaangażowanie w procesy dziejowe w przypadku części z nich miało charakter sytuacyjny, stanowiło etap przejściowy w ich życiu, podrzędny w relacji z aktywnością literacką (przypadek najważniejszych pisarzy pierwszej generacji, choć historia Mickiewicza jest tu bardziej złożona). Niekiedy jednak polityka, prawie zawsze związana z działalnością niepodległościową — pomijam w tych rozważaniach postawy kolaboracyjne, też przecież mające polityczny charakter — stawała się główną treścią ich losu i przysłaniała zatrudnienia pisarskie (Dembowski, Berwiński). Nielicznym przez długie lata udawało się godzić obie sfery (Ujejski). Tematyka ta ma swoją bogatą literaturę, choć prezentowana była ona zazwyczaj przez kontekst jednostkowych biografii pisarskich, czasem przy okazji szerszego opisu ważnego faktu historycznego. Nie zawsze przy tym stawiano pytania o „racjonalne jądro” ich działalności, podobnie bywało z kwestią odnoszenia politycznych postaw i stylu myślenia do wyklarowanych już wówczas ideologii politycznych. Systemowego, przekrojowego ujęcia zjawiska, któremu można by nadać tytuł „polityka romantyków” jednak brakuje i jest to dzieło do podjęcia, może w trybie wysiłku zespołowego; ta książka zadania tego, oczywiście, nie wypełnia, ma przecież charakter cząstkowy i szkicowy.

Przypisy

[1] Zob. M. Janion, Zmierzch romantyzmu, „Pamiętnik Literacki” 1963, z. 4, s. 313-332.

[2] Znakomicie proces ten w odniesieniu do powieści krajowej z okresu międzypowstaniowego przedstawiła Maria Żmigrodzka w studium Polska powieść biedermeierowska (ostatnia edycja w zbiorze studiów autorki — zob. M. Żmigrodzka, Przez wieki idąca powieść. Wybór pism o literaturze XIX i XX wieku, red. M. Kalinowska, E. Kiślak, Warszawa 2002, s. 295-319).

[3] Zob. H. Peyre, Co to jest romantyzm?, przeł. i komentarzem opatrzył M. Żurowski, Warszawa 1987, s. 271-347.

[4] W. Weintraub, Mickiewicz — mistyczny polityk, w: tegoż, Mickiewicz — mistyczny polityk i inne studia o poecie, wybór i oprac. Z. Stefanowska, Warszawa 1998, s. 50-51.

[5] A. Witkowska, Mickiewicz. Słowo i czyn, Warszawa 1998, s. 267.

[6] Tamże, s. 265.

[7] S. Pigoń, Adama Mickiewicza „Skład zasad”, w: tegoż, Zawsze o Nim. Studia i odczyty o Mickiewiczu, wyd. 2, Warszawa 1998, s. 514.

[8] Szerzej taką interpretację Składu zasad przedstawiłem w książce Krasiński przeciw Mickiewiczowi. Najważniejszy spór romantyków (Poznań 2011, s. 54-72).

[9] Z. Przychodniak, Między romantyzmem a nowoczesnością. Adam Mickiewicz i „Trybuna Ludów”, w: tegoż, Walka o rząd dusz. Studia o literaturze i polityce Wielkiej Emigracji, Poznań 2001, s. 256.

[10] Zob. J. Maciejewski, Słowacki w Wielkopolsce. Szkice i materiały, Wrocław 1955, s. 151-179.

[11] Zob. J. Słowacki, Korespondencja, oprac. E. Sawrymowicz, t. 2, Wrocław 1962, s. 180-181.

[12] Trafnie o wystąpieniach Słowackiego w Poznaniu pisał Zbigniew Przychodniak: „Radykalny język Słowackiego był skrajnym wariantem romantycznej filozofii czynu; poeta odwoływał się do pojęć «Bożego ducha» i rewolucyjnego «szału», tych samych, za pomocą których w ówczesnej swej twórczości […] kreślił wizje mistycznej rewolucji i duchowej przemiany. […] Juliusz Słowacki zjawił się w Poznaniu niczym meteor romantyzmu, symbol jego największych i najszlachetniejszych dokonań. Romantyczne słowo stało się ciałem, a Juliusz Słowacki największym Duchem tej romantycznej rewolucji. Tak w każdym razie widział swą rolę i nie przypadkiem pozostał par excellence romantyczną figurą poznańskiej Wiosny Ludów. Mistyczna aura i romantyczna hiperbolizacja ekspresji sygnalizowały zarazem rosnący rozziew pomiędzy maksymalizmem romantycznej etyki i filozofii czynu a historycznymi realiami i nastrojami panującymi w Poznaniu” (Z. Przychodniak Poznań, rewolucja, romantyzm, „Kronika Miasta Poznania” 2008, nr 1, s. 179).

Część pierwsza. Wiosna Ludów polskich romantyków: bałkańskie, niemieckie i wielkopolskie konteksty

1. Wątki chorwackie w myśli politycznej Adama Mickiewicza w okresie Wiosny Ludów (1848-1849)

Bałkany, w tym także chorwacka wspólnota narodowa, w politycznych rachubach Adama Mickiewicza w okresie Wiosny Ludów odgrywały — o czym już nieraz pisano — istotną rolę. Z konieczności przypomnieć tu trzeba kilka podstawowych faktów. Poeta w roku 1848 w Rzymie, obserwując wybuch europejskich rewolucji i ruchów narodowych, rozszerzających się od Paryża, przez Włochy, po kraje niemieckie, Wiedeń, Pragę i Wielkopolskę, uznał, iż nadszedł czas zasadniczej i długo wyczekiwanej zmiany porządku europejskiego, ustalonego w 1815 r. na kongresie wiedeńskim. Europa Środkowa miała, w jego przekonaniu, odegrać rolę jednego z głównych ośrodków owych zmian, Austria bowiem wydawała mu się najsłabszym ogniwem wśród europejskich imperiów zaborczych, a jej destrukcja miała stanowić punkt wyjścia dla kontynentalnej metamorfozy. Spodziewał się, że zapoczątkowana przez króla Sardynii Karola Alberta oraz zbuntowane północne regiony włoskie (z Lombardią i Toskanią na czele) wojna z Austrią, w której tle ważną rolę odgrywały rewolucyjne wystąpienia w Wiedniu i Pradze, uzyska wsparcie republikańskiego rządu francuskiego oraz moralny protektorat nowego papieża Piusa IX i doprowadzi do upadku monarchii habsburskiej. W Rzymie rozpoczął więc organizowanie Legionu — oddziału polskiego, który, jak zakładał, w szybkim czasie miał stać się słowiańską, liczącą się środkowoeuropejską siłą zbrojną. Na czele Legionu razem z wojskami włoskimi i armią francuską miał nadzieję w ciągu kilku miesięcy, a może nawet tygodni, dotrzeć do Krakowa i w Galicji założyć polski Piemont, zaczątek niepodległego państwa. Liczył też, że fala rewolucyjna osłabi Prusy oraz przekroczy kordon imperium rosyjskiego i wywoła tam wstrząsy, które zmienią charakter tego państwa (o takiej możliwości upewniał go wcześniej sam Michaił Bakunin, przekonujący polskich emigrantów, że Rosja podminowana jest spiskami[13]).

Taki splot zdarzeń rzeczywiście otworzyć mógłby drogę do pełnej restytucji Polski i o takim przełomie dziejowym marzył wówczas poeta. Dla Legionu przygotował dokument ideowy, który w przyszłości miał stać się podstawą konstytucyjną, a któremu nadał tytuł Skład zasad. Dokument rewolucyjny, postulujący powszechną obieralność stanowisk, równouprawnienie bez względu na płeć, pochodzenie etniczne i społeczne (zakładał pełnię praw politycznych, również dla Żydów i kobiet), zniesienie cenzury, reformę agrarną, wreszcie solidarność między wolnymi narodami słowiańskimi. W myśli Mickiewicza w roku 1848 Słowianie, obok Polaków zwłaszcza Czesi i mieszkańcy Bałkanów, odgrywali rolę pierwszoplanową i na tej kwestii chciałbym tu skupić się najbardziej, z boku natomiast pozostawię historię Legionu Mickiewicza, dobrze znaną i opisaną w tradycji badawczej[14].

Legion pomyślany był jako przedsięwzięcie międzynarodowe i w swoim rdzeniu słowiańskie. Zgromadzić miał nie tylko polskich emigrantów oraz młodzież uciekającą z zaborów, ale też słowiańskich jeńców z armii austriackiej (w niewoli włoskiej było ich wówczas kilka tysięcy) oraz ochotników z Czech i Dalmacji (tą nazwą etniczno-kulturową poeta wtedy posługiwał się najczęściej). Dlatego od początku zabiegał w Rzymie i w Lombardii o zgodę na wcielanie tychże jeńców w szeregi Legionu oraz na zgodę w kwestii propagowania tej idei wśród żołnierzy austriackich walczących we Włoszech, których dużą część stanowili Chorwaci oraz Czesi. Nigdy jednak takiej zgody ani od rządu w Mediolanie, ani też od władz Piemontu nie uzyskał, bo w kręgu ich celów mieściła się idea zjednoczonych Włoch, ale nie generalna rozprawa z monarchią habsburską. Z podobnych powodów mocnego wsparcia dla idei legionów nie uzyskał poeta w Paryżu, republikańska Francja bowiem nie zamierzała być eksporterem rewolucji, a wizja ekspedycji na jakoby buntujące się przeciw Austrii Bałkany przez rządy paryskie traktowana była jako przejaw myślenia życzeniowego. Mickiewicz wiosną 1848 r. bardzo liczył na to, iż Bałkany, także w obszarze etnicznym serbsko-chorwackim, staną się jedną z głównych scen antyaustriackiej batalii, żywił przekonanie, że zwłaszcza wśród Chorwatów istnieje ogromny potencjał i wola buntu. Jest wiele świadectw na ten temat, niektóre warto tu zacytować. W liście do Giuseppe Malmusiego, prezydenta rządu Modeny, pisał 17 kwietnia 1848 r.:

Zastęp polski, złączony w Rzymie wokół chorągwi narodowej pobłogosławionej przez Piusa IX, idzie do Polski poprzez Lombardię i kraje słowiańskie. Naszym powołaniem jest stworzyć zawiązek Legii polskiej, która z kolei utworzyłaby zawiązek legii słowiańskich. […] Idziemy do Mediolanu. Tam będziemy oczekiwali naszych braci Polaków, którzy udają się tam przez Szwajcarię. Stamtąd uczynimy wezwanie do Polaków wcielonych do armii austriackiej tudzież do wszystkich innych Słowian, braci naszych: Dalmatyńców, Iliryjczyków, Kroatów, Czechów i Słowaków; wszyscy oni przejęci są Duchem, który nas wiedzie. Wkrótce usłyszycie wielkie wołanie tego Ducha. Ujrzycie, jak będzie się realizował w czynach. Już w Livorno cała marynarka słowiańska tego portu za pośrednictwem kapitanów okrętów obiecała nam swoją pomoc[15].

Dodajmy od razu, iż ostatnia wiadomość była mocno przesadzona, propaganda legionowa wśród marynarzy mających słowiańskobałkańskie korzenie przyniosła efekty raczej skromne. Pięć dni później do ministra spraw zagranicznych republikańskiego rządu paryskiego Jules’a Bastide’a pisał tak:

Jasne jest, że państwom, które nie mają narodowości, brak pierwiastka żywotnego i niebawem rozpadną się [poeta miał tu na myśli zwłaszcza państwo Habsburgów]. […] Jak stąd wynika, cesarstwo austriackie przestaje istnieć. Właściwą dla Francji polityką jest uznać to, obwieścić i odpowiednio działać. Działanie Francji powinno zwrócić się ku ludom słowiańskim, a jej środkiem działania jest duch polski. Francja nigdy na Północy nie działała skutecznie i nigdy nie będzie działać inaczej, jak tylko poprzez Polskę. Obszar, który powinien najpierw przyciągnąć uwagę Republiki Francuskiej, to Przymorze słowiańskie Adriatyku, a szczególnie Triest, Zadar, Dubrownik i Split. Tam ruch słowiański wybuchnie, jeśli już nie wybuchnął. Ludy te dzielą się na dwa obozy: jedni chcieliby złączyć się z Wenecją, po której zachowali niejasne wspomnienie, drudzy starają się obudzić i powołać do życia narodowość słowiańską. Jest rzeczą dla Francji zasadniczą działać w tym duchu. […] Należy więc skorzystać z pierwszego ruchu niepodległościowego Dubrownika albo innego miasta Przymorza, aby go poprzeć. Należy załadować Polaków na okręty, które tam będą skierowane[16].

I jeszcze cytat z listu do rządu tymczasowego Lombardii z 3 maja 1848 r.:

Odrodzenie narodowości, a szczególnie walka Włoch przeciw Austrii, wskazuje emigrantom polskim, że nadeszła chwila działania. Służąc Włochom, Polacy przybliżają wyswobodzenie własnego kraju. Współdziałając w rozkładzie cesarstwa austriackiego, wyzwalają pięć milionów Polaków, poddanych tego cesarstwa. Dają w ten sposób Ilirii, Dalmacji, Chorwacji, słowiańskim prowincjom graniczącym z Włochami, sposobność objawienia czynami swoich dążności narodowych. Ruch tych prowincji związany jest politycznie z ruchem królestwa czeskiego i ludów słowiańskich, stanowiących większość w Królestwie Węgierskim. Bezpośrednim jednak celem Polaków działających we Włoszech winno być oderwanie od armii austriackiej żywiołu słowiańskiego. […] Aby oddziałać na żołnierzy, potrzeba mieć sztandar, potrzeba walczyć. Polacy, którzy byli przekonani o doniosłości sprawy słowiańskiej dla Włoch i o tym, że chwila sposobna, obrali stolicę Lombardii za swój punkt zborny. […] W ten sposób powstała niegdyś Legia polska [Legiony Dąbrowskiego]. Złożona pierwotnie z jakich stu oficerów i żołnierzy, liczyła po kilku miesiącach dwanaście tysięcy walczących i nadal bez przerwy napływali do niej Polacy, porzucający szeregi austriackie, tudzież Iliryjczycy i Czesi. A przecież w owym czasie Słowianom brak było jeszcze tego żywego poczucia narodowości, które znamionuje naszą epokę[17].

Mickiewicz spodziewał się, że tworzona przez niego siła zbrojna (z Rzymu do Mediolanu wyszło z nim zaledwie 12 ochotników, ale we Francji trwał werbunek wśród emigrantów) liczebnością i umiędzynarodowieniem znacznie przewyższy Legiony Dąbrowskiego z końca XVIII w., które z czasem stały się liczącym się składnikiem armii napoleońskiej. Tak się jednak nie stało, z kilku powodów. W wojnę włosko-austriacką nie zaangażowała się Francja, a w sierpniu 1848 r., nim jeszcze na dobre rozwinął się zaciąg do legii Mickiewicza, górę wzięły wojska Radetzky’ego, padł Mediolan a Karol Albert, władca Piemontu, zawarł z Austriakami rozejm. Załamało się powstanie w Wielkopolsce, wymierzone w państwo pruskie, zduszono bunty w Wiedniu, Pradze i Lwowie. Inicjatywa Mickiewicza nie zyskała też pełnego wsparcia wśród polskiej emigracji, sprzeciwiali się jej pospołu lewica skupiona wokół Towarzystwa Demokratycznego Polskiego i obóz księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, ponadto młodzież z zaborów po porażkach wielkopolskich i galicyjskich bliżej miała na Węgry, do generała Józefa Bema. Zabrakło też funduszy, by wyekwipować i wysłać chętnych do walki w Legionie Mickiewicza, jej stan nigdy nie przekroczył liczby 300 żołnierzy.

Poeta omylił się też w rachubach tyczących wybuchu niepodległościowego i antyaustriackiego na Bałkanach, gdzie mocną pozycją cieszył się hrabia Josip Jelačić, ban, główny polityk chorwacki i naczelny dowódca wojsk, który postawił na bliskie relacje z dworem wiedeńskim i między innymi tłumił rewolucję w Wiedniu oraz brał udział w kampanii na Węgrzech, potykając się tam także z wojskami dowodzonymi przez generała Bema. Rok 1848 był bodaj szczytowym punktem w jego karierze politycznej i wojskowej. Skupił wokół siebie regiony Dalmacji, Chorwacji i Slawonii, dając rozpęd idei wielkiej Chorwacji oraz inicjując proces integracji Trójjedynego Królestwa, postawił silny opór próbom narzucenia hegemonii przez Węgrów, zerwał relacje z Budą, a następnie poprowadził siły chorwackie przeciw węgierskiemu rządowi. Zyskał wówczas powszechne uznanie w Chorwacji — choć cały czas nie brakowało tam przeciwników kontestujących jego politykę — i mocną pozycję w relacjach z dworem cesarskim. Liczył, iż następnym krokiem będzie zdobycie szerokiej autonomii w ramach monarchii habsburskiej, nie tylko bez podległości względem Budy, ale i z dużą dozą niezależności w stosunkach z Wiedniem. Tego drugiego celu nie osiągnął, po złamaniu powstania węgierskiego w cesarstwie wszystkim prowincjom, także południowym Słowianom, narzucono centralistyczny system Bacha, a do Chorwacji napłynęła fala urzędników austriackich. Jelačić tytuł bana zachował do końca życia, jednakże jego pozycja po upadku Wiosny Ludów mocno osłabła.

Historycy, zwłaszcza autorzy syntez dziejowych tego regionu, różnie oceniają jego politykę w okresie europejskiej rewolucji. Dragutin Pavličević bronił przyjętej przez Jelačicia strategii:

Chorwacja między wiedeńską Scyllą a (zwłaszcza) Charybdą z Budy rozpoczęła walkę o swój byt narodowy i państwowość. I jeżeli historyk mógłby wypowiadać się na temat, co by było, gdyby, wówczas odpowiedź brzmiałaby tak: gdyby nie było w 1848 roku Jelačicia i wojska chorwackiego, Chorwacja zostałaby tylko jedną z węgierskich żupanii i nigdy nie miałaby statusu, jaki Węgrzy musieli jej przyznać, podpisując Ugodę chorwacko-węgierską w 1868 roku[18].

W ujęciu Pavličevicia ban przypomina bohatera antycznej tragedii, który nie mając prostego wyboru, umiał jednak tworzyć fakty i uruchamiać procesy korzystne dla narodowej wspólnoty w perspektywie jej długiego trwania. Inaczej akcenty rozłożyła Barbara Jelavich, która gdzie indziej widziała pozytywy Wiosny Ludów dla Chorwatów: „Niemniej okres ten nie był do końca stracony. Przeprowadzono reformę agrarną, a Zagrzeb stał się siedzibą biskupa”[19]. Wprost polityki Jelačicia nie oceniała, ale eksponując fiasko chorwackich nadziei na autonomię, pośrednio uznała go za przegranego. Bardziej krytyczni w ocenach byli historycy polscy, zwłaszcza Wacław Felczak i Tadeusz Wasilewski, którzy tak pisali o nominacji Jelačicia na urząd bana:

Miał więc nowy ban chorwacki być zbrojnym narzędziem reakcji przeciw rewolucji węgierskiej, a jednocześnie pełnić funkcję katalizatora dla rewolucji chorwackiej. Potajemna i pospieszna nominacja Jelačicia na bana, a wkrótce i nominacja na głównodowodzącego wojsk stacjonujących w Chorwacji i na Pograniczu poważnie wpłynęła na losy i przebieg chorwackiej rewolucji. „Wierny sługa Habsburgów”, jakim rzeczywiście okazał się Jelačić, rozumiał chorwacką politykę jako demonstrację antywęgierską, w czym zgadzał zarówno z interesami reakcji całej monarchii, jak też i rodzimymi ilirystami, którzy z okresu przedrewolucyjnego zachowali program antywęgierski[20].

Obaj historycy za najważniejsze osiągnięcie społeczne z tego czasu, podobnie jak Jelavich, uznali zniesienie pańszczyzny. Jerzy Skowronek w sposób bardziej oględny niż poprzednicy podtrzymał tezę, iż Jelačić został wykorzystany przez konserwatywnych polityków austriackich. Podkreślił jednak, iż strona węgierska nie pozostawiła Słowianom, południowym zwłaszcza, w tym Chorwatom, dużego pola manewru; mocny nacisk położył też na finalnych konsekwencjach upadku rewolucji europejskiej:

Wiedeń nie miał zamiaru respektować słowiańskich dążeń narodowych. Nasilił ponownie politykę centralistyczną, nie zawsze licząc się z zasadami konstytucji marcowej. Chorwaci zdobyli potwierdzenie swojej niezależności w stosunku do Węgier i praw języka narodowego jako urzędowego, ale nie zdobyli zgody Wiednia na połączenie Dalmacji z Chorwacją[21].

Te niepełne w stosunku do zamierzonych zdobycze były również zasługą bana Chorwatów.

*

Nad Adriatykiem w owym czasie, w roku 1848, wśród Chorwatów, zwłaszcza popierających politykę Jelačicia, oraz w kręgu elit czeskich dominował austroslawizm, koncepcja opozycyjna wobec rosyjskiego panslawizmu, wypracowana przez przedstawicieli czeskiego ruchu narodowego, zwłaszcza Františka Palacký’ego oraz różnych znajomych Mickiewicza, między innymi pisarza Vaclava Hankę; przedstawiona podczas słynnego Zjazdzu Słowiańskiego w Pradze w 1848 r. przez polskich uczestników tego zgromadzenia została przyjęta chłodno. Austroslawiści dążyli do przebudowy państwa austriackiego w federację równoprawnych narodów pod berłem Habsburgów, byli jednak przeciwnikami demontowania cesarstwa. Projekt Mickiewicza był zasadniczo odmienny: zakładał on w 1848 r. klęskę i rozpad Austrii, a na obszarze od Bałtyku do Adriatyku powstać miało wiele suwerennych państw, w większości słowiańskich, połączonych więzami solidarności i współpracy, ale bynajmniej nie w ścisłą federację. Wśród osób, które do tego projektu zamierzał przekonać, był Hanka, jednak na uzyskanie poparcia ze strony najbardziej znanych Czechów Mickiewicz nie miał szans. Także werbunek do Legionu wśród jeńców czeskich dawał nikłe efekty. Podobnie było w przypadku Chorwatów — wedle samego Mickiewicza w Legionie nie było przedstawicieli tej narodowości. Tymczasem polski romantyk bardzo liczył na solidarność słowiańską w walce z imperiami zaborczymi, w manifeście Legionu, w Składzie zasad, poświęcił tej kwestii ostatni, 15 punkt:

Pomoc polityczna, rodzinna, należna od Polski bratu Czechowi i ludom pobratymczym czeskim, bratu Rusowi i ludom ruskim. Pomoc chrześcijańska wszelkiemu narodowi jako bliźniemu[22].

Akcent wprawdzie położony tu został na wolnościowym współdziałaniu z narodami z najbliższego dla Polaków otoczenia słowiańskiego, ale jego wymowa miała sens geograficznie dużo szerszy.

Nie jest też jasne, skąd brało się owo przeświadczenie Mickiewicza o nieuchronności powstania Słowian południowych przeciw Austrii, o którym pisał do polityków włoskich i francuskich wiosną 1848 r. Na to pytanie odpowiedzi szukali między innymi slawista Henryk Batowski i historyk Stefan Kieniewicz, ale pozostaje ona niepewna. Mickiewicz o bałkańskich realiach kulturowych i politycznych, także o różnicach i odmiennościach narodowych, posiadał niezłą i zarazem niepełną orientację, czego ślady odnaleźć można i w prelekcjach paryskich, i w wyżej cytowanych listach, gdzie Dalmację i Kroację zdaje się traktować jako byty w istotnym stopniu pokrewne, ale osobne. Nie miał też chyba wówczas pełnego dostępu do wiedzy, jaką w sprawach bałkańskich dysponował książę Czartoryski, utrzymujący swoich agentów w Belgradzie i uważnie, we współpracy z rządem francuskim, analizujący zachodzące w tym regionie procesy polityczne. Czartoryski usiłował tam kreować ważne zdarzenia, na przykład w okresie Wiosny Ludów próbował, bez powodzenia, doprowadzić do porozumienia między Węgrami i narodami południowosłowiańskimi. Mickiewicz jednak w Rzymie w 1848 r. wszedł w silny spór z przedstawicielami jego obozu politycznego, wątpliwe więc, by w tym czasie był informowany o tajnikach akcji podejmowanej przez agentów Czartoryskiego na Bałkanach.

Przeświadczenie to, o nieuchronności powstania antyaustriackiego nad słowiańskim Adriatykiem, jak się zdaje, po pierwsze brało się z wiary w słowiański pęd do wolności, z ducha czasu, którego powiew także nad Adriatykiem chciał widzieć. Po drugie, być może przekonali go w tej kwestii nieliczni znajomi z Chorwacji, młodzi zapaleńcy. Należał do nich Medo Pucić (rocznik 1821; używał też nazwiska Pozzo Orsato), poeta z Dubrownika, piszący w językach chorwackim i włoskim, w 1848 r. sympatyzujący z ruchem włoskim. Pucić, podobnie jak wówczas Mickiewicz, żywił nadzieję, iż risorgimento otworzy przed wszystkimi Słowianami drogę do wolności. Spotykał się z Mickiewiczem w 1848 r. w Rzymie i Florencji. Ljubomir Durković-Jakšić właśnie chorwackiego poetę wskazywał jako głównego informatora w sprawach ruchów wolnościowych w obszarze Chorwacji i Słowenii: „Najprawdopodobniej informacje o sytuacji w Dalmacji i Istrii zawdzięczał głównie Puciciowi oraz pochodzącym stamtąd marynarzom, z którymi się kontaktował”[23]. Niewątpliwie Mickiewicz bardzo na niego liczył, jeśli chodzi o prowadzenie akcji propagandowej wśród społeczeństw bałkańskich; 4 maja 1848 roku wzywał go w tej sprawie do Mediolanu listem, który warto przytoczyć tu w całości:

Szanowny Panie.

Podczas mego pobytu we Florencji było dla mnie fizyczną niemożliwością skorzystać w pełni z naszego spotkania, tak dla mnie pomyślnego. Chciałbym zasięgnąć Pańskiej rady w rzeczach największej wagi. Chodzi — Pan to czuje — o sprawę wolności słowiańskiej i polskiej. Czybyś Pan nie mógł przybyć do Mediolanu na kilka dni? Jeżeli to możliwe, nie zwlekaj ani chwili. Tymczasem proszę mi donieść, czy nie znasz Pan w Mediolanie jakiego Dalmatyńca albo Iliryjczyka, patrioty i umiejącego pisać w języku narodowym. Odpowiedz mi jak najrychlej. Proszę wierzyć w mą szczerą życzliwość.

Adam Mickiewicz[24].

Nie wiadomo, czy Pucić prośby Mickiewicza spełnił. Wiadomo natomiast, że w owych miesiącach rzeczywiście popierał włoskie i polskie aspiracje wolnościowe i też bodaj liczył na powstanie antyaustriackie nad Adriatykiem. Durković wykazał, iż Pucić podejrzewany był przez służby Jelačicia o działania na rzecz powiązania ruchów wolnościowych na Bałkanach ze sprawą włoską i skierowania Słowian południowych przeciw Austrii. Pozostawał on w bliskich związkach z wybitnym intelektualistą, przywódcą chorwackiego odrodzenia narodowego, redaktorem Ljudevitem Gajem (wydawcą jego poezji), który gotów był zaangażować się w organizowanie antyhabsburskiej akcji politycznej i był przekonany, że można Chorwatów skłonić do wojny z monarchią austriacką w imię pełnej suwerenności.

Istnieje dowód, że Gaj zabiegał o pieniądze, za pomocą których zamierzał pozbawić Jelačicia władzy i poprowadzić Chorwatów do walki z Austrią. Emisariusz księcia Czartoryskiego i francuskiego ministra Julesa Bastide’a pułkownik Ludwik Bystrzonowski usiłował pogodzić Jugosłowian i Węgrów oraz połączyć Jugosłowian z Włochami w walce z Austrią. […] Rozmawiał z Gajem i innymi przeciwnikami Jelačicia, zamierzającymi walczyć z Austrią. Zgodnie z jego pierwszym sprawozdaniem, które ze Sremskich Karłowców przesłał 22 XI 1848 r. francuskiemu ministrowi Bastide’owi, wiadomo, że rozważał wraz z Gajem możliwość odsunięcia od władzy Jelačicia[25].

Zatem Gaj i jego chorwaccy współpracownicy, przynajmniej u schyłku 1848 r., wierzyli w możliwość porozumienia z Węgrami i zbuntowania własnego społeczeństwa przeciw Austrii. Jednak można wątpić, czy mieli realne szanse na skuteczne przeprowadzenie takiej akcji.

Pucić wracając w końcu 1848 roku z Włoch do Dubrownika, na dłuższy czas zatrzymał się w Zagrzebiu i spotykał się tam z Gajem. Czy rozmawiali o działaniach Mickiewicza — nie wiadomo. Nie wiadomo też, czy Pucić odegrał jakąkolwiek rolę w tajnych negocjacjach Gaja z wysłannikami księcia Czartoryskiego i rządu francuskiego. Kilka miesięcy wcześniej, gdy przebywał we Włoszech, mógł jednak z Zagrzebia, choćby ze środowiska Gaja, pozyskiwać wiadomości o antyaustriackich nastrojach i spiskach na Bałkanach oraz przekazywać te informacje Mickiewiczowi. Może też jednak Mickiewicz nie był całkowicie odcięty od wiedzy, jaką dysponował obóz Czartoryskiego? Na słowiańskiej części Bałkanów, także w Chorwacji, przez cały okres Wiosny Ludów działały przecież środowiska polityczne nastawione opozycyjnie do Wiednia i polityki austroslawizmu. O ich istnieniu poeta mógł wiedzieć jeszcze przed przyjazdem do Rzymu, choćby od osób z kręgu księcia Czartoryskiego, a Pucić we Włoszech mógł nadzieje Mickiewicza w siłę wpływów tychże grup umocnić, może ją wyolbrzymić.

Sam Pucić, jak się wydaje, w roku 1849 znacząco zmienił poglądy i opowiedział się, w sytuacji niesłabnącego konfliktu chorwacko-węgierskiego, po stronie polityki Jelačicia. W marcu tego roku w dubrownickiej gazecie „L’Avvenire” ogłosił artykuł zatytułowany Formiamo noi una nazione?. Jak pisał Durković:

Głosił w nim potrzebę jedności Jugosłowian żyjących w granicach Austrii w walce o urzeczywistnienie ich praw narodowych — pod kierownictwem konstytucyjnego rządu narodowego i przy pomocy Czechów oraz Polaków — co sprowadzało się do popierania istnienia Austrii. Potępiał rodaków walczących za wolność innych narodów, zarzucając im trwonienie sił. Jednocześnie rozumiał walkę Polaków. Poświęcił im więcej miejsca w swoim artykule. Uważał, że jedynie Polacy wiedzieli, jak strzec godności swego narodu, walcząc pod własnymi sztandarami, w swych konfederatkach, za wolność własną i wolność całej Europy[26].

W ten sposób oddał hołd także legionowej akcji Mickiewicza i zarazem pośrednio wyjaśnił, że jako Chorwat w istniejących realiach nie może angażować się w działalność przeciw Austrii. Sygnałem tej zmiany poglądów był też głośny wiersz Pucicia Na slavu Jelačicia bana, ogłoszony w marcu 1849 r.

Henryk Batowski trafnie napisał:

Nawet gdyby akcja Mickiewicza była lepiej zorganizowana i należycie w stosunku do Chorwatów postawiona, w owym czasie w żadnym wypadku nie mogłaby liczyć na powodzenie[27].

Poeta nadzieję na powszechny słowiańskobałkański bunt przeciw Austrii, który w jego wizji przełomu środkowoeuropejskiego pełnił ważną funkcję, utracił bodaj w drugiej połowie 1848 r., kiedy to zaangażowanie bana Jelačicia po stronie Wiednia wyraźnie określiło wektory polityki na Bałkanach, a mocnych sygnałów świadczących o możliwości porozumienia słowiańsko-węgierskiego i narodzinach wspólnej krucjaty przeciw austriackiemu imperium nie było.

W roku następnym, 1849, w tekstach publikowanych w „La Tribune des Peuples” tego wątku — powstania Słowian południowych przeciw Austrii — już nie podnosił, a i do spraw bałkańskich nawiązywał dość rzadko, co znamienne, nie krytykował wówczas, przynajmniej wprost, polityki Jelačicia. Przypuszcza się, iż był to efekt kontaktów z Chorwatem Andriją Brliciem, który jako wysłannik bana do Paryża wszedł w kontakty z redakcją „La Tribune” i próbował w innym, prosłowiańskim świetle pokazać sens działań własnego przywódcy[28]. Może też Mickiewicz zachował jakieś kontakty z Puciciem i jego ówczesny punkt widzenia brał pod uwagę? Gazeta Mickiewicza, choć nie piórem redaktora głównego, o sprawach południowych Słowian i ich konflikcie z Węgrami pisała jednak dużo i często, przedrukowywano w niej między innymi materiały z gazety „Novine”, redagowanej przez Gaja. Głosy te skrupulatnie rozpatrzył Durković[29]. Wskazują one, iż w redakcji „La Tribune” życzliwie patrzono na powstanie węgierskie, odnotowywano ważniejsze bitwy i konflikty między wojskami Kossutha (w których znaczącą rolę odgrywali polscy oficerowie i żołnierze) a serbskimi i chorwackimi oddziałami zbrojnymi, zarazem wyczekiwano, mimo wszystko, na porozumienie między Węgrami i przywódcami południowych Słowian, co mogło zmienić bieg historii w stronę przez Mickiewicza pożądaną. Liczono nawet, że Polacy skutecznie wystąpią w tym konflikcie jako mediatorzy i takie próby obóz księcia Czartoryskiego podejmował, ale bez sukcesu.

Andrija Brlić (1826), młody intelektualista, wysłannik Banoviny, był polonofilem, uczył się w połowie lat 40. polskiego języka i opanował go na tyle, że poznał najważniejsze dzieła Mickiewicza. W Paryżu w 1849 r. zaprzyjaźnił się z wybitnym polskim emigrantem, pisarzem Edmundem Chojeckim, który umożliwił mu dostęp najpierw do księcia Czartoryskiego, a potem do prezydenta Ludwika Napoleona (późniejszego cesarza Napoleona III). Z Mickiewiczem po raz pierwszy spotkał się w styczniu 1849 r. Efektem tej znajomości był artykuł Brlicia, ogłoszony na pierwszej stronie 3 numeru „La Tribune”[30]. W tekście tym Brlić pisał o idei utworzenia federacji Słowian południowych, której centra stanowiłyby Zagrzeb, Belgrad i Lublana. Uzasadniał sens walki Chorwatów i Serbów z wojskami węgierskimi, Węgrów oskarżał o chęć odbierania Słowianom ich rdzennych ziem, a pośrednio przywódców madziarskich o brak woli pojednania, na czym korzysta Austria. Tym samym bodaj sugerował, że Jelačić byłby skłonny wybić się na większą samodzielność w relacjach z Wiedniem, ale przeszkodę w tej sprawie stanowi agresywna postawa Węgrów. W podobnym duchu wypowiadał się zapewne w rozmowach prywatnych z Mickiewiczem, który — według niego — do Jelačicia nastawiony był życzliwie i podzielał opinię o niemożności pełnego pojednania z Węgrami (tak napisał w prowadzonym wówczas dzienniku[31], czy oddał w nim prawdziwie opinie Mickiewicza, pewności nie ma).

Mickiewicz w ogłoszonych w „La Tribune” artykułach więcej uwagi niżeli kwestii południowosłowiańskiej poświęcał analizie — wnikliwej, trzeba przyznać — europejskiej strategii działania cara Mikołaja I oraz sytuacji we Włoszech i na Węgrzech, gdzie wraz z kolejnymi porażkami wojsk powstańczych kończyły się środkowoeuropejskie nadzieje na wielką zmianę geopolityczną. W tym kontekście jeden raz przywołał nazwisko Jelačicia: w artykule zatytułowanym Rosja, ogłoszonym w 9 numerze gazety, 23 marca 1849 roku. Ban policzony tam został do rzędu tych wojskowych, którzy działają na rzecz stłumienia europejskiej rewolucji ludów, przez co, nolens volens, wspierają realizację nadrzędnej strategii rosyjskiego caryzmu[32]. O konflikcie chorwacko-węgierskim najmocniejsza wypowiedź pojawiła się w redakcyjnym tekście zatytułowanym Odezwa do Węgrów, którego autorstwo przypisuje się Mickiewiczowi, ale nie jest ono w pełni potwierdzone. Odezwa ukazała się w numerze 38, z 22 kwietnia 1849 r., i była podpisana: Redaktorowie „Trybuny Ludów”. Znalazł się tam następujący akapit:

Kiedy nasi bracia Słowianie, uniesieni niesłuszną urazą do przeszłości, przeszłości, z którą wy nie możecie się solidaryzować, dali się zbałamucić do tego stopnia, że stanęli pod znienawidzonym sztandarem tyranii, by jej pomagać w walce przeciw wam — myśmy ich ostrzegli, ubolewaliśmy nad ich omyłką i nie przestaliśmy żywić nadziei, że kiedyś, lepiej uświadomieni, zjednoczą się z wami, aby zdobywać po bratersku wspólną wolność[33].

Wymowa tego fragmentu jest czytelna. Redaktorzy „La Tribune” przyznawali, iż był w przeszłości rachunek krzywd poniesionych przez Słowian z rąk Węgrów, zaszłość ta jednak — ich zdaniem — nie obciąża rewolucyjnego rządu, walczącego z habsburskim imperium, które zniewala także Słowian. W tej sytuacji wszyscy Słowianie winni byli zjednoczyć się pod sztandarem wolnościowym, także z Węgrami, i wspólnie obalić despotyczne państwo. Prawda była dużo bardziej złożona — podejmowane przez księcia Czartoryskiego próby doprowadzenia do porozumienia zwaśnionych stron, węgierskiej i słowiańskiej (w tym zwłaszcza chorwackiej), zakończyły się niepowodzeniem także i z tego powodu, że Węgrzy okazali ograniczoną wolę kompromisu. Mickiewicz wiedział, że sprawa prosta nie jest i wyboru, przed jakim stali Chorwaci, nie można było opisać w czarno-białych barwach, co potwierdzał choćby Brlić. Cytowana odezwa miała charakter manifestu wspierającego walkę Węgrów, którzy wtedy stawali się ostatnią nadzieją na przeobrażenie sytuacji politycznej w środkowej części kontynentu, dlatego to im składano hołd, przyznawano rację i to ich wzywano do kontynuowania walki. Poetyka odezwy wyznaczała tu reguły dyskursu. Zarazem nie ulega wątpliwości, iż w gronie redakcji decyzję Jelačicia o włączeniu się w kampanię na terenie Węgier i ratowanie upadającego cesarstwa postrzegano jako błąd strategiczny, za który i Węgrzy, i Chorwaci zapłacą wysoką cenę. Obronie własnych praw oraz macierzystego terytorium trudno było odmówić racji i w tym aspekcie politykę Jelačicia w kręgach emigracji polskiej rozumiano, jednak akcja zbrojna poza własnymi granicami, wymierzona przeciw walczącemu o pełną suwerenność sąsiadowi, akceptacji nie znajdowała.

*

Według Mickiewicza klęska ruchu wolnościowego w środkowej Europie była konsekwencją braku głębokiego współdziałania między narodami ujarzmionymi w tej części kontynentu, niedostatecznego rozumienia przez ich elity tej oto prawdy, że despotyzm, nawet jeśli niektóre podbite nacje traktuje łagodniej, pozostawać winien dla wszystkich zniewolonych społeczności wrogiem nadrzędnym, ponieważ natura tego systemu powoduje, iż wszystkie podbite wspólnoty stają się w nim materiałem do przetworzenia i duchowego ubezwłasnowolnienia. Kolejny raz w dziejach zgubny egoizm wziął górę nad solidarnością. „Tak to giną państwa w decydujących okresach historii. Zgubę przynosi im własny egoizm, a historia nie ma prawa litować się nad nimi” — pisał w „La Tribune” w październiku 1849 r. Węgrom przypominał w tym artykule brak poparcia dla sprawy polskiej w 1831 r., Czechom wyrzucał obojętność wobec dopiero co zdławionego ruchu węgierskiego i w tym kontekście stawiał pytanie, otwarte, o przyszłość Słowian bałkańskich:

Czy to nie dzieje naszych czasów? Kiedy Polska upadała, pułki węgierskie, użyte przez Austrię do rozbrajania niedobitków wojska polskiego, miały rozkaz wydać broń Polaków Rosji. Przyszła kolej na Węgry, a Czesi pozostali obojętni, jeśli nie wrogo usposobieni. Najbliższa przyszłość Czechów jest łatwa do przewidzenia. Zobaczymy wtedy, jak się zachowają Iliryjczycy i Słowianie naddunajscy[34].

„Solidarność ludów”, o której wiele razy pisał w „Trybunie”, w owych latach według poety nie wytrzymała próby dziejowej, okazała się zbyt słaba na to, by zniszczyć mocarstwa imperialne. Projekt nowego ładu w Europie Środkowej, w imię którego formował Legion, pozostał niezrealizowanym marzeniem, nie na długo przecież porzuconym. Za zaangażowaniem Mickiewicza pięć lat później w wojnę krymską kryła się podobna nadzieja, choć tym razem mniej liczył na współdziałanie ludów słowiańskich, a bardziej na cesarza Napoleona III, jego ambicje polityczne, zmysł strategiczny oraz wierność napoleońskiej idei.

2. Adam Mickiewicz o kwestii niemieckiej na łamach „Trybuny Ludów”. Przypisy i komentarze

W pierwszej fazie Wiosny Ludów Adam Mickiewicz — co zrozumiałe — wydarzeniom rozgrywającym się w państwach niemieckich poświęcał mniej uwagi niżeli wojnie włosko-austriackiej. Współtworzył wówczas, w roku 1848, we Włoszech Legion, który w jego koncepcji miał stać się potężną armią słowiańską, jedną z głównych sił w walce z Austrią, którą uważał za najsłabszy element w trójcy despotycznych państw trzymających w szachu nie tylko Europę Środkową, ale i cały kontynent. Zakładał, że państwo to skazane jest na klęskę, że rozpoczął się proces jego rozpadu, co Polakom w Galicji, Węgrom, Czechom i południowym Słowianom oraz północnym Włochom pozwoli odzyskać suwerenność. Spodziewał się, że po gruzach sztucznego tworu, jakim jawiła mu się Austria Habsburgów, dotrze do Krakowa i tam zapoczątkowana zostanie odbudowa polskiej państwowości. Rachował przy tym na determinację w działaniu ze względu na wspólnotę celów i interesów (dla niego oczywistych) ze strony włoskich państw, rewolucyjnego rządu francuskiego, Węgrów, Czechów, Chorwatów i Serbów, a także niemieckich ruchów wolnościowych. Wszystkie te rokowania zawiodły. Poza Węgrami i walczącymi w ich szeregach Polakami nikt nie podjął próby rozbicia, rozbioru austriackiego cesarstwa, także ruchy rewolucyjne w Wiedniu i Czechach okazały się zbyt słabe na przeprowadzenie zmiany systemowej. Mickiewicz jeszcze wiosną 1849 r. liczył, że mimo wszystko Austria jako imperium upadnie, ale interwencja armii Mikołaja I na Węgrzech położyła kres tym nadziejom. Kwestia rachub Mickiewicza oraz jego działań we Włoszech w 1848 r. jest dobrze zbadana, niejednokrotnie była opisywana[35], dlatego pozostawiam ją na uboczu. Mniej uwagi natomiast poświęcano dotąd Mickiewiczowskim ocenom zdarzeń zachodzących w okresie Wiosny Ludów na niemiecko-pruskim obszarze i głównie tej problematyce będzie poświęcony niniejszy szkic.

*

W kilku artykułach ogłoszonych w 1849 r. w „Trybunie Ludów” Mickiewicz tematykę niemiecką podejmował bezpośrednio. Dowodzą one dobrej orientacji poety w realiach tamtejszej polityki, zarazem niektóre konkluzje i oczekiwania — oceniane z historycznego dystansu — mogą zaskakiwać. Zainteresowanie problematyką niemiecką w przypadku Mickiewicza było sprawą naturalną, należał przecież do grona pisarzy, którzy na kształtowanie polskich stereotypów anty- i proniemieckich wywarli w owym czasie znaczny wpływ[36], zwłaszcza za pośrednictwem pisanych w latach 20. powieści poetyckich, w których wątek konfliktów krzyżacko-litewskich osadzony był w centrum fabuły. W poemacie Grażyna (1823) wszyscy bohaterowie, poza Litaworem, sąsiada postrzegali jednakowo, jako podstępnego i bezwzględnego, a zarazem potężnego wroga, z którym kompromisu ani współpracy być nie może — co dobitnie wypowiada Rymwid:

Lecz krzyżackiego gadu nie ugłaszcze

Nikt ni gościnnością, ni prośbą, ni dary;

Na próżno się trudzi

Kto naszych szczerze chce godzić z Krzyżaki[37].

Prawdy wyłożone przez Rymwida znajdują dopełnienie w sposobie uformowania portretu jedynej bliżej ukazanej figury niemieckiej w tej powieści, komtura Ditricha von Kniprode, stypizowanej projekcji germańskiej buty i pychy. Wprawdzie później, w Konradzie Wallenrodzie (1828), tytułowy bohater w rozmowie z Aldoną wypowie myśl o konieczności przezwyciężenia zadawnionego konfliktu („Już dosyć zemsty — i Niemcy są ludzie”), ale logika konfrontacji i tu wziąć musi górę, legendę bowiem tyleż tragiczno-heroicznego, co i podstępnego, moralnie dwuznacznego czynu Konrada rozsławiać będzie, już po jego śmierci, Wajdelota, z zamiarem utrwalania (wśród Litwinów, ale nie tylko o nich w owym „poemacie maski” chodzi) właśnie idei zemsty i nienawiści do germańskiego wroga. Tymi dwoma dziełami Mickiewicz wzmocnił proces utożsamiania w polskiej kulturze „krzyżackości” z „niemieckością”, którego przebieg i konsekwencje trafnie zrekapitulował Wojciech Wrzesiński, dowodząc, iż przypisywane Krzyżakom i Prusakom cechy, traktowane jako historycznie trwałe i nieusuwalne, zaczęto przenosić na całą niemiecką społeczność, co z kolei powodowało „zanikanie sympatii proniemieckich”[38]. Akcenty antypruskie i zarazem antyniemieckie pojawiły się też w Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego (1832): króla Fryderyka II, współtwórcę rozbiorów, zaliczył tam do kręgu „trójcy szatańskiej”, najbezwzględniejszych władców w dziejach europejskich, a Niemcom jako wspólnocie in gremio przypisał przywiązanie do materializmu, ich bogiem („bałwanem”) czyniąc pospołu „Dobrobyt”, „warsztat” i „knajpę” (myśl tę rychło podjął Zygmunt Krasiński w Nie-Boskiej komedii). Wyłom w procesie kulturowego utrwalania negatywnego stereotypu niemieckiego przyniosła dopiero kreacja Buchmana w Panu Tadeuszu (1834), syna spolszczonego Niemca, dziwaka wprawdzie, ale przez okoliczną szlachtę uznawanego za „dobrego patriotę”. Takie ujęcie tej postaci, jak się wydaje, było pochodną zarysowanej przez Mickiewicza w epopei obywatelskiej, niestanowej i ponadetnicznej koncepcji narodu. Buchman zarazem stał się protoplastą pojawiających się później, zwłaszcza w powieści drugiej połowy XIX w., pozytywnych figur polonizujących się Niemców[39].

W kontekście Mickiewiczowskiej oceny niemieckich dążeń w okresie Wiosny Ludów istotne znaczenie ma także sposób rozumienia najnowszej myśli niemieckiej wyłożony w Collège de France, co trzeba uznać z tej choćby racji, iż w procesie zdarzeniowym z lat 1848-1849 ważną rolę odgrywali intelektualiści, czynni zwłaszcza na forum parlamentu frankfurckiego. W trakcie prelekcji poeta przeprowadził mocny rozrachunek z niemiecką filozofią, o czym wspomnę w kilku — z konieczności — zdaniach. Mickiewicz sympatykiem myśli niemieckiej w owym czasie już nie był, w wykładach rozpatrywał ją głównie przez pryzmat pytania o sposoby ujmowania Boga. Z tego punktu widzenia życzliwie odniósł się do wywodów Friedricha Jacobiego i, choć z zastrzeżeniami, Friedricha Schleiermachera. Akceptował zwłaszcza krytykę Jacobiego kierowaną przeciw Immanuelowi Kantowi i Johannowi Fichtemu:

Jacobi — mówił 9 maja 1843 r. — uderzał na filozofię [głównie Kanta, Fichtego i Schellinga] z innego stanowiska, opierając się na religii objawionej, ale posługując się w polemice formułami filozoficznymi[40].

Poeta akcent położył na te elementy wywodu Jacobiego, w których eksponowane były kwestie „niedostateczności rozsądku ludzkiego do poznania Boga”, próby poznawania Stwórcy za pośrednictwem wiary i „duchowego podniesienia się”. Wobec myśli Kanta i Fichtego zachował dystans, nie oskarżał ich o nihilizm, jak Jacobi, lecz jego sposób podejścia do sprawy istnienia Boga widział podobnie: jako podejście skażone wyrozumowanymi kombinacjami, w którym nie ma natchnionej wiary, a jest jedynie zbiór zracjonalizowanych, suchych spekulacji umysłowych, za którymi kryje się banalna wizja moralności polegającej na wypełnianiu prawa — „nie wymaga [ona] od człowieka niczego więcej”. To nie był sposób mówienia o transcendencji i powinnościach człowieka bliski Mickiewiczowi. Fichtego uznał za następcę i „dopełniciela” idei Kanta.

Mocno natomiast rozliczył się ze spuścizną Georga Wilhelma Hegla, z jego „filozofią religii” i projekcją historiozoficzną. Mickiewicz Heglowskie wywody na temat istoty Boga potraktował jako przejaw filozofii fałszywej, rodzaj intelektualnego matactwa, służącego zaciemnieniu kwestii istnienia Boga osobowego, w której to sprawie berliński mędrzec — jak dowodził polski poeta — nie miał odwagi określić się wyraziście. Czy Mickiewicz widział rolę Hegla jako sui generis akuszera ateizmu filozoficznego? Można by przywołać wiele cytatów z prelekcji, które jednoznacznie wskazują, że Mickiewicz Hegla postrzegał jako skrytego ateusza — 9 maja 1843 r., zamykając rozrachunki z jego filozofią, powiedział:

Czy dacie, Panowie, wiarę, że Hegel po dziesięciu latach wykładania filozofii w Berlinie zostawił swych słuchaczy w niepewności co do tego, czy wierzył w osobowość Boga, w nieśmiertelność duszy i czy wierzył w istnienie świata niewidomego? Ależ w takim razie o czym im wykładał? Nie dawał im lekcyj chemii czy historii naturalnej, wykładał filozofię. Jeśli nie mówił o Bogu, jeśli nie powiedział nic ważnego i stanowczego o Bogu, o nieśmiertelności duszy, o istnieniu świata niewidomego, czegoż w takim razie nauczyli się jego słuchacze w ciągu dziesięciu lat?[41].

Wywód Mickiewicza zmierzał ku konkluzji, że Hegel ową dyplomatyką filozoficzną, zawiłym kluczeniem w kwestiach wiary i natury Boga, skrywającym rzeczywistą niewiarę, dał impuls do narodzin filozoficznego ateizmu, do ruchu myśli zmierzającej ku anihilacji Stwórcy. Był — w rozumieniu poety — protoplastą i faktycznym animatorem ideologii lewicy młodoheglowskiej, duchowym ojcem ateistycznych wystąpień Davida Straussa, Brunona Bauera i Ludwiga Feuerbacha. Niewątpliwie sam Mickiewicz uważał się za antyheglistę[42], a jedną z przyczyn jego negatywnego stosunku do myśli berlińczyka było odrzucenie projekcji historiozoficznej zawierającej apologię idei państwa, najdoskonalej jakoby zrealizowanego w ramach absolutystycznej monarchii pruskiej, opierającej się na ewangelickiej religii, historiozofii zawierającej tezę, iż wszystko, co się w przeszłości wydarzyło, było konieczne i sensowne (a więc także upadek państwa polskiego, którego restytucji Hegel nie przewidywał; w ten sposób Bóg stał się Prusakiem — zauważył z ironią Mickiewicz). Myśl ateistów — Straussa, Bauera, Feuerbacha — bodaj zlekceważył, traktując ją jako osobliwy, ale symptomatyczny margines współczesnej filozofii. Owszem, przewrotnie doceniał, że w czasach marności filozofów i filozofii niemieckiej ateiści pokazują przynajmniej determinację i spójny światopogląd:

Trzeba zatem wybaczyć Brunonowi Bauerowi i jego uczniom, kiedy mówili cynicznie, że uznają tylko dwa sakramenty: chrztu, to jest zimną kąpiel, tudzież Wieczerzy Pańskiej pod dwiema postaciami, to jest kawałek mięsa zakropionego piwem, bo filozofia zniżyła się do takiego stylu[43].

W prelekcjach poeta dowodził, że myśl niemiecka w pierwszej połowie XIX w. przestała w sposób twórczy wpływać na humanistyczną refleksję europejską, ugrzęzła bowiem w zracjonalizowanych schematach, w drobiazgowych, ale nietwórczych analizach tajemnic wiary i źródeł energii ludzkiej, w fałszywym pojmowaniu (zwłaszcza w przypadku myśli Heglowskiej) ducha dziejów i kierunków jej rozwoju. Czy takie, krytyczne i — przyznać trzeba — jednostronne podejście do niemieckiej spuścizny filozoficznej po części tłumaczyć może jego dystans, zwłaszcza do działań nowo powstałych parlamentów (frankfurckiego i berlińskiego), w czasie Wiosny Ludów?

*

W artykule Niemcy wyjaśnione przez porównanie z Francją (nr 13, z 13 marca 1849 r.) po raz pierwszy na łamach „Trybuny” Mickiewicz bardziej szczegółowo odniósł się do niemieckiej Wiosny Ludów. Był to głos późny, ponieważ od wiosny roku poprzedniego Prusy i kraje niemieckie doświadczały wstrząsów społecznych (w 1848 r., w końcu lutego, wybuchły walki najpierw w Badenii, potem przyszła marcowa rewolucja w Berlinie, zamieszki objęły większość państw niemieckich, w wyniku których do rządów w wielu krajach niemieckich weszli politycy związani z nurtem liberalnym), mocno ujawniły się też dążenia do zjednoczenia landów w jeden organizm państwowy. Od maja 1848 r. działał we Frankfurcie ogólnoniemiecki parlament, zdominowany przez liberałów, który opracował konstytucję oraz próbował stworzyć podstawy dla odbudowy państwa niemieckiego; przeważał wariant „małoniemiecki”, z udziałem Prus, ale bez Austrii. Jednocześnie miała miejsce, po pierwszych ustępstwach, kontrakcja sił monarchicznych i konserwatywnych. Jej pierwszą kulminację sytuować można w grudniu 1848 r., kiedy to król Fryderyk Wilhelm IV rozwiązał parlament berliński (pruski) i gwardię narodową oraz podpisał „konstytucję oktrojowaną”, która przede wszystkim zapewniała mu silną, w zasadzie niepodzielną, władzę oraz powoływała dwuizbowy parlament, przyznawała też mieszkańcom Prus podstawowe swobody obywatelskie, takie jak równość wobec prawa, swobody wyznaniowe, ograniczenie cenzury czy wolność stowarzyszania się.

Poeta w artykule tym dowodził, że zdarzenia rewolucyjne i kontrrewolucyjne w obu krajach, w Niemczech i Francji, zdradzały duże podobieństwo, a nawet pozostawały w istotnym związku. Konstatacja ta, szczególnie jeśli chodzi o początki rewolucyjnego ruchu, nie budzi wątpliwości historyków, na tę kwestię zwracał uwagę między innymi Heinrich August Winkler, który dowodził, że wybuch walk w Paryżu i abdykacja króla Ludwika Filipa (24 lutego 1848 r.) dały impuls do podjęcia działań w Niemczech i określenia podstawowych celów, zwłaszcza w kręgu środowisk liberalnych oraz demokratycznych:

27 lutego rewolucyjna iskra przeskoczyła już Ren. Zgromadzenie ludowe w Mannheim, w którym przemawiali przywódcy badeńskich liberałów, w petycji do rządu domagało się wolności prasy, sądów przysięgłych, konstytucyjnych ustrojów we wszystkich krajach Niemiec oraz parlamentu niemieckiego. Dzień później poseł Heinrich von Gagern postawił w heskim Landtagu w Darmstadt wniosek o zwołanie reprezentacji narodu i odnowę „zwierzchności federalnej”. […] Tym samym wytyczono program liberalizmu — polityczna wolność i narodowa jedność tworzyły rdzeń postulatów marcowych, które wkrótce zaczęto podnosić w całych Niemczech[44].

Większe wątpliwości natomiast budzi teza Mickiewicza mówiąca o istnieniu swego rodzaju „spisku klubu reakcyjnego”, potajemnie kierowanego przez Klemensa von Metternicha, przebywającego na emigracji w Londynie po dymisji z urzędu kanclerza wiedeńskiego. Mickiewicz miał rację, dowodząc, że cele działania sił monarchicznokonserwatywnych, broniących starego porządku i zwalczających ruch wolnościowy w różnych państwach i częściach kontynentu, są podobne i że występują między nimi różnego rodzaju sojusze. Mylił się natomiast, sugerując, że proces ten posiada swoiste centrum dowodzenia, podporządkowane w dodatku politykowi wówczas już przegranemu[45], który jakoby wyznaczał bezpośrednio działania Mikołajowi I, zapewne też Franciszkowi Józefowi, oraz starał się moderować politykę rządu francuskiego (znamienne, iż w tym wywodzie polski publicysta pominął króla Prus, już w tym miejscu sugerując jego większą autonomię w „klubie reakcyjnym”). Można mówić tu o przebłysku spiskowej wizji polityki, której później poeta w publicystyce na łamach „Trybuny” już nie powielał, podobnie jak nie wracał do tezy o dominującej roli Metternicha.

Dostrzegał natomiast i bodaj dobrze rozumiał trudne położenie, a także ograniczone możliwości działania parlamentu frankfurckiego (inna rzecz, że do jego roli i dorobku odnosił się z dystansem, o czym szerzej w dalszej części tekstu). Artykuł ten pozwala sądzić, że Mickiewicz wiosną 1849 r. widział, że ruch rewolucyjny w krajach niemieckich znalazł się w impasie, uważał wszelako, iż Wiosna Ludów rozpoczęła proces jednoczenia Niemiec („Niemcy pracują nad zbudowaniem swej jedności” — w tej kwestii, z historycznego punktu widzenia, poeta się nie pomylił) i w tym kontekście z zainteresowaniem obserwował postępowanie króla Prus Fryderyka Wilhelma IV, w którym widział nawet potencjalnego sojusznika rewolucji:

Położenie i charakter politycznej działalności króla pruskiego w Niemczech zdają się nam być tego samego rodzaju i mieć ten sam punkt wyjścia, co kierunek Thiersa. Fryderyk Wilhelm, podobnie jak Thiers aż do nastania republiki, miał za czasów obalonego ustroju niemieckiego pewną słabość do rewolucji. Odstąpił od germańskiej zasady rządowej jeszcze przed wybuchem rewolucji; pierwszy przyłączył się do zasady ludowej, gdy ta doszła do władzy w Berlinie. Podobnie jak Thiers liczy na to, że wkrótce powróci do rządów, tak i Fryderyk Wilhelm ma nadzieję odzyskać niebawem władzę w Niemczech. Co do królów bawarskiego, wirtemberskiego, saskiego i innych książąt udzielnych, odgrywają oni za Renem rolę drugorzędną […][46].

Teza o analogii celów, przede wszystkim możliwości działania Louisa Thiersa we Francji i króla Prus w Niemczech, ma charakter publicystyczny, dlatego trudno poddawać ją głębszemu rozbiorowi. Zastanawia natomiast sugestia o prorewolucyjnych sympatiach Fryderyka Wilhelma IV, które jakoby żywić miał jeszcze przed wypadkami marcowymi 1848 r. Owszem, król pruski w marcu 1848 r., pod presją wydarzeń, zawarł ugodę z rewolucją berlińską i ogłosił amnestię dla więźniów politycznych, ale w listopadzie tego roku przecież tę rewolucję złamał, a w grudniu narzucił konstytucję gwarantującą mu bezwzględną dominację, dużo wcześniej zaś jego wojska rozbiły powstanie wielkopolskie. Mickiewicz jednak liczył, że rzeczywiste zamiary tego polityka nie zostały w pełni ujawnione i że dążąc do władzy w całych Niemczech, zechce on wyłamać się z „klubu monarchów” i związać z żywiołem wolnościowym, decyzja taka bowiem dałaby jego władzy solidniejsze podstawy.

Te rachuby jaśniej wyłożył w artykule Nowy cesarz niemiecki, ogłoszonym w 20 numerze „Trybuny”, wkrótce po ofiarowaniu Fryderykowi Wilhelmowi przez parlament frankfurcki korony cesarza Niemiec, co miało miejsce 28 marca 1849 r. Artykuł ten rozpoczął następująco:

Wielki fakt, fakt polityczny o europejskim znaczeniu, dokonał się właśnie na naszych oczach, w mieście dotykającym niemal granicy Francji. Zmieniono ducha i ustrój całych Niemiec. Powstaje nowe cesarstwo; nowe Niemcy będą miały nowego cesarza[47].

Zastanawiając się, czy i jak tę ofertę król pruski przyjmie, pisał:

Król pruski uczyniłby dobrze, gdyby […] stworzył, jeśli to możliwe, rzecz bezprzykładną: królestwo albo cesarstwo ludowe. Nie najazdów obcych będzie się musiał obawiać ani walk z przeciwnymi stronnictwami w kraju, ale rad swoich przyjaciół i sprzymierzeńców, cesarzy austriackiego i rosyjskiego. Krótko mówiąc, z kim trzeba mu się będzie złączyć: z Rosją, Austrią, z gabinetem francuskim czy też z ludami Europy?[48].

Tekst ten ogłosił 3 kwietnia 1849 r. i tego samego dnia na postawione pytanie otrzymał odpowiedź: Fryderyk Wilhelm odmówił przyjęcia korony cesarskiej i stały za tą decyzją rozliczne powody, o charakterze wewnętrznym i międzynarodowym: po pierwsze, nie chciał hegemonii w Niemczech zdobywać dzięki poparciu liberałów i zwolenników rewolucyjnych zmian, z którymi to środowiskami nie tylko nie czuł się związany ideowo, ale wręcz uważał się za ich przeciwnika (wbrew przypuszczeniom Mickiewicza); po wtóre, z powodu złożonych relacji między rządami w tej części Europy — przyjęcie korony w tym momencie oznaczałoby prawdopodobnie wojnę z Austrią, którą zapewne, także militarnie, wsparłaby Rosja. Jasno przyczyny tej odmowy wyłożył Heinrich Winkler i dłuższy fragment z jego znakomitej monografii trzeba w tym miejscu przytoczyć:

Gdy delegacja niemieckiego Zgromadzenia Narodowego pod przewodnictwem Simsona spotkała się 3 kwietnia 1849 roku w Berlinie z Fryderykiem Wilhelmem IV, aby ofiarować mu godność cesarską, ten ogłosił dawno już podjętą decyzję — nie chciał z króla z łaski Bożej stać się cesarzem z woli narodu. Fryderyka Wilhelma nie tylko irytował fakt, że konstytucja państwa gwarantowała mu jedynie suspensywne weto wobec rezolucji obu izb parlamentu państwowego: izby ludowej oraz izby państw, co było zapowiedzią wprowadzenia systemu parlamentarnego. „Ta wyimaginowana obręcz z błota i gliny” brzydziła go, gdyż cuchnęła „ścierwiastą wonią rewolucji” — mówiąc innymi słowami, demokratyczna legitymizacja godności cesarskiej poróżniłaby go z równymi mu cesarzami w Wiedniu i Sankt Petersburgu, a także z królami w stolicach Europy. Łatwo można było przewidzieć, że austriacki cesarz oceniłby przyjęcie korony przez Fryderyka Wilhelma jako akt nieprzyjazny, a równie prawdopodobne było, że rosyjski car w przypadku wojny Habsburga z Prusami i Niemcami poparłby ze wszystkich sił tego pierwszego, jak to już uczynił latem 1849 roku przy zdławieniu rewolucji węgierskiej. Otwarte „nie” Fryderyka Wilhelma z 3 kwietnia 1849 roku nie mogło wprawić w zdumienie kogoś, kto dobrze go znał. Ostatecznemu „nie” z 28 kwietnia 1849 roku towarzyszyło odrzucenie konstytucji państwowej, uznanej już w tym czasie przez 28 rządów. Wśród nich nie było jednak takich państw jak: Bawaria, Wirtembergia, Hanower i Saksonia. Pruska odmowa przyjęcia godności cesarskiej i konstytucji państwowej stała się końcem Zgromadzenia Narodowego. Centralny gabinet von Gagerna, od 22 marca załatwiający jedynie bieżące sprawy, ustąpił 20 maja[49].

Dlaczego Mickiewicz wiosną 1849 r. żywił nadzieję, że król pruski zechce stać się „cesarzem ludowym” — pozostaje zagadką, ponieważ działania władcy w roku poprzednim nie dawały silnych podstaw do takiego przypuszczenia. Wskazać można kilka powodów owej nadziei. W decyzji parlamentu frankfurckiego Mickiewicz mógł widzieć wielkie zrządzenie dziejowego losu, oparte na fundamencie historycznym i zarazem otwierające drogę do ocalenia choć części zdobyczy wywalczonych przez gasnące wtedy europejskie rewolucje. W królu pruskim chciał dostrzec nawet nie kryptoliberała, ale wręcz kandydata na wodza ludowego, który czeka na sprzyjający moment, by ujawnić prawdziwe zamiary — jeśli tak było, to w rachubach tych poeta omylił się mocno. Może zaważyła pamięć o odezwie króla Do moich kochanych berlińczyków, którą ogłosił w marcu 1848 r., po nieudanej próbie uśmierzenia buntu, i która odbiła się głośnym echem w całej Europie? Mickiewicz niewątpliwie liczył na historiozoficzną wyobraźnię i potrzebę nowatorskiej wielkości króla pruskiego, wypełnienia historiotwórczej misji — dlatego sądził, że Fryderyk Wilhelm zrozumie wagę momentu dziejowego, dojrzy szansę na dokonanie dzieła, jakiego żaden współczesny władca przed nim nie dokonał, czyli porzuci rolę członka klubu władców dynastycznych „z łaski Bożej” i wybierze rolę cesarza z woli narodu, a w konsekwencji, opierając się na powszechnym wsparciu Niemców, ludu i elit, podejmie konfrontację z Austrią i, zapewne, z Rosją, w czym — mógł rachować poeta — zyska poparcie wielu ludów europejskich, ciemiężonych przez te dwa imperia. Mickiewicz implikacje międzynarodowe bowiem dobrze rozumiał i wiedział, że cesarski krok Fryderyka Wilhelma nada zdarzeniom w tej części kontynentu nową dynamikę, że jego logika postawi nowego cesarza po stronie świata rewolucji, a w wyniku prawdopodobnej wojny niemiecko-austriackiej, która podsyci rewoltę węgierską i odnowi wojnę włoską, a może i skłoni do buntu Słowian południowych oraz Polaków w Galicji, tron Habsburgów upadnie, co nie tylko przed Polakami, ale i wszystkimi zniewolonymi narodami środkowej Europy otworzyłoby nowe perspektywy.

Mickiewiczowska projekcja Fryderyka Wilhelma jako „cesarza ludowego”, bohatera na miarę epickiego herosa, który przeistacza się, zdejmuje maskę i zmienia bieg dziejów, miała jeszcze jedno źródło, na poły kulturowe, a w każdym razie wykraczające poza domenę Realpolitik. Nie chodzi mi tu o nasuwające się w tym kontekście analogie z czynem Konrada Wallenroda, ale o pewien rys myślowy, który w wyobraźni politycznej Mickiewicza odgrywał istotną rolę także w latach 40., a wiązał się z jego predylekcją do poszukiwania — w historii i we współczesności — mężów opatrznościowych, przywódców europejskich i zarazem bohaterów skrojonych na miarę Cezara i Napoleona, zdolnych do wielkiej, historiotwórczej kreacji. Trafnie o tym marzeniu poety pisał Józef Bachórz:

Z wizją Europy-rodziny harmonizuje w pismach Mickiewicza pragnienie charyzmatycznego przywództwa, jednoczącego ją i prowadzącego w przyszłość jak patriarchowie i prorocy lud izraelski. Z tej przyczyny Mickiewicz poszukuje wielkiego świętego człowieka, który by stanął na czele pochodu ludów. Pełne dramatyzmu są jego poszukiwania zwłaszcza podczas Wiosny Ludów, gdy ma przekonanie, że „narody wymagają stanowczych kroków i że nadeszła chwila decydująca[50].

Wiktor Weintraub w tej skłonności do poszukiwania ludzi wielkich, w charyzmatyczny sposób przewodzących ludom, widział przejaw mistycznego podejścia do spraw polityki[51]. W owym czasie takie nadzieje Mickiewicz wiązał między innymi z papieżem Piusem IX, potem z prezydentem Ludwikiem Napoleonem (późniejszym cesarzem Napoleonem III)[52]. Od Fryderyka Wilhelma świętości nie oczekiwał, ale wielkości dziejotwórczej, charyzmy politycznej, jedności z ludem niemieckim — tak. Zawiódł się, ponieważ wcześniejszej drogi politycznej pruskiego króla, jak się wydaje, skrupulatnie nie przeanalizował. Później, po odmowie przyjęcia korony cesarskiej, Fryderyka Wilhelma wyłączył z kręgu kandydatów na charyzmatyczno-ludowego przywódcę, zaliczając go konsekwentnie do rojalistycznego klubu reakcjonistów, żywił wszelako — też złudną — nadzieję, że w Niemczech przytłumiony żywioł rewolucji antymonarchistycznej skrywa jeszcze wielki potencjał. Przebłysk takiego myślenia odnaleźć można w artykule Manifest cesarza rosyjskiego, ogłoszonym 22 maja 1849 r. w 67 numerze „Trybuny”, w którym na marginesie precyzyjnie poprowadzonej analizy europejskiej strategii politycznej cara Mikołaja I sugerował, że „we Włoszech, w Niemczech, a nawet w samej Rosji istnieje już ogromne stronnictwo, […] wrogie cesarzowi [Rosji], przywódcy reakcji”[53], gotowe do walki z caryzmem, dążącym do kontynentalnej dominacji.

Jesienią 1849 r. złudzenia te utracił, a w artykule zatytułowanym Zagranica (nr 91, z 3 września) przeprowadził stanowczą krytykę polityki niemieckich liberałów, skupionych zwłaszcza w parlamentach frankfurckim i berlińskim. Zarzucił im brak determinacji w działaniu rewolucyjnym, samobójczą skłonność do układania się z monarchami, niewiarę w zbiorowy zapał i możliwość radykalnej zmiany:

Nasze najsmutniejsze nawet przewidywania co do rewolucji niemieckiej prześcignęła rzeczywistość. Wydaje się, że z tego powszechnego ruchu wszystkich krajów germańskich pozostanie wkrótce jeno niewyraźne wspomnienie. Z rokowań między władcami, z długiego istnienia parlamentów, z życzeń rzesz ludności, popieranych niekiedy siłą zbrojną, z tego wszystkiego nie pozostanie żaden ślad konstytucyjny czy prawny. Niemcy popadają na powrót w swoją dawną nieruchomość i bezsiłę. A co smutniejsze, nie mają prawa się skarżyć. Same sobie winne. Włochy i Węgry uległy napaściom obcych. W Niemczech użyto Niemców do pognębienia Niemców. Ludy tego samego pochodzenia, które dają się w ten sposób użyć do wyniszczania się nawzajem, dowodzą, jak dalekie są jeszcze od tego, by móc stanowić jeden naród. Nie masz narodu, którego by nigdy nie zakłócały niezgody i wojny domowe; ale wojna, którą pułki pruskie toczyły z mieszkańcami Drezna, tudzież wyprawa pułków pruskich, heskich i meklemburskich przeciw mieszkańcom księstwa badeńskiego — to już nie wojna domowa, to wyprawy średniowieczne, w których wojska nadworne i najemni żołnierze jakichś wodzów walczyli przeciw ludności wiejskiej i tworzącym się miastom. Widać jasno, że duch nowych Niemiec nie przeniknął do wojsk niemieckich[54].

Wywody przedstawione w tym i poprzednim artykule wskazują, że Mickiewicz, choć do spraw niemieckich na łamach „Trybuny” nawiązywał rzadziej niż do polityki rosyjskiej oraz wydarzeń w obrębie i na obrzeżach imperium austriackiego (oczywiście najwięcej uwagi poświęcał polityce francuskiej), dynamikę Wiosny Ludów w państwach niemieckich śledził uważnie. Co więcej, wiązał z nią niemałe nadzieje, rozumiał bowiem, że odnowione Niemcy, wykorzystujące siłę Prus, o ile to państwo zrezygnuje z absolutystycznego hegemonizmu, mogą odegrać w Europie pozytywną, a nawet przełomową, rolę. Przypominają się w tym miejscu nadzieje, jakie w przyszłej rewolucji niemieckiej pokładał w latach 30. Maurycy Mochnacki.

Mochnacki w artykule O rewolucji w Niemczech, pisanym na emigracji, wyraził myśl, że świetny rozwój kultury, a zwłaszcza filozofii niemieckiej (sam swoją koncepcję literatury narodowej zapożyczył z tych źródeł) od stuleci nie owocował wielkimi dziełami politycznymi. „Z jednego źródła bierze początek wielka niemoc polityczna kraju tak obszernego i wielka umysłowa potęga Niemiec”[55] — dowodził Mochnacki. Przyczyny tego stanu rzeczy wiązał z rozdrobnieniem dawnego cesarstwa, z daleko idącym wewnętrznym zróżnicowaniem kulturowym, religijnym, politycznym. Przy okazji polski publicysta przeprowadził krytyczny rozrachunek z politycznymi postawami niektórych wybitnych filozofów i pisarzy, którzy wspierali świat władzy i zdradzali tym samym ideały wolnościowe, nie oszczędził przy tej okazji najwybitniejszych: Johanna Wolfganga Goethego, Immanuela Kanta, Georga Wilhelma Hegla. Krytykował, że Niemcy stały się „krajem par excellence filozoficznym, literackim”[56], podczas gdy ich, Niemców, powołaniem właściwym jest inicjatorska misja wzbudzenia rewolucji europejskiej. Mochnacki przepowiadał niemiecką rewolucję, z ducha i zasady republikańską, która zjednoczy niemiecki naród, życzliwie przez niego oceniany, w silne państwo, przy okazji likwidując pruski i austriacki absolutyzm, a tym samym rozpocznie proces europejskiej antydespotycznej transformacji oraz przyczyni się do odzyskania wolności przez Polaków. Powstanie zjednoczonych, republikańskich Niemiec w ujęciu Mochnackiego było koniecznym elementem w procesie wielkiej europejskiej zmiany.

Wedle Mickiewicza nowe Niemcy nie musiały być republikańskie, mogły być cesarskie, pod warunkiem iż byłoby to cesarstwo „ludowe” i rewolucyjne. W przejściowym (i taktycznym ze strony władcy Prus) aliansie Fryderyka Wilhelma i rewolucji berlińskiej z marca 1848 r. dostrzegł zapowiedź fenomenu politycznego, który może Niemcy, a przez to i Europę, znacząco odmienić, dlatego z wielkim zainteresowaniem przyjął decyzję parlamentu frankfurckiego, oferującego koronę cesarską królowi Prus. Odrzucenie tej oferty, wytłumienie przemocą przez władców niemieckich różnych ognisk buntu społecznego, ślepe posłuszeństwo wojsk wobec władców, doprowadziło Mickiewicza do konkluzji wyrażonej powyżej, że jest to jeszcze naród „niegotowy”, bez charyzmatycznego przywództwa, niezdolny ani do zintegrowanego czynu, łączącego warstwy uprzywilejowane, świat dotychczasowej władzy z rozbudzonym politycznie ludem, ani też do obalenia monarchicznych elit i stworzenia nowego ładu. Dlatego przewidywał, iż Niemcy wracają w stare koleiny, w nieruchomość, do stanu, jak to ujął Mochnacki, „wielkiej niemocy politycznej”.

Mickiewicz surowo ocenił też rozwiązany już wówczas parlament frankfurcki (jak o nim napisał: „żałosne zgromadzenie”), który — podkreślał — nie umiał zorganizować funduszy i uzbroić rzesz społecznych, ale popadł „w obłęd teoretyczny” i zaczął ustanawiać prawa „w celu schlebiania pysze narodowej i skaptowania sobie jednocześnie przychylności monarchy”[57]. Podobne zarzuty adresował do parlamentu berlińskiego. Panami sytuacji na powrót stali się monarchowie:

Monarchowie niemieccy z równą bezceremonialnością obeszli się z konstytucjami oraz patentami, które sami nadali. Konstytucja zwana frankfurcką poszła w niepamięć, zanim ją jeszcze wprowadzono w życie. Konstytucje berlińską i wiedeńską zastąpiono patentami; monarchowie, którzy te patenty nadali, zastąpili je niebawem innymi, a te z kolei czeka zmiana lub zniesienie. Posłowie uznają wszystkie te konstytucje i patenty, roztrząsają je artykuł po artykule i składają przysięgę, że będą ich przestrzegali, jedynie na to, aby ujrzeć wkrótce ich zmianę lub unicestwienie. Lud znużony tylu zmianami, nie wierzy już ani w słowo monarchów, ani w wartość konstytucyj, ani w dobrą wiarę posłów. Wybieranie ich uważa za nieużyteczne i nie staje już do wyborów. Niemcy są na nowo w mocy monarchów. Ci czują się teraz nawet silniejszymi, niż przed rewolucją lutową. Zgromadzenie frankfurckie dało im w ręce straszną broń: Tą bronią jest ustawa o stanie oblężenia[58].

Jedyna ustawa, jak zauważył Mickiewicz, która ostała się po parlamencie, bo konstytucja opracowana przez Zgromadzenie Narodowe została obalona, zanim na dobre weszła w życie (sam parlament został rozpędzony w lipcu 1849 r.). Można odnieść wrażenie, iż poeta uważał, że rewolucję niemiecką zgubił duch zracjonalizowanego filozofowania (charakterystyczny dla szkoły heglowskiej), pęd do rozbierania każdej kwestii na drobne elementy, podczas gdy potrzebny był ustawicznie ponawiany czyn zmierzający do trwałej zmiany politycznej, społecznej, narodowej. Zaważyła stara przywara myśli niemieckiej, o której tak wiele mówił w prelekcjach. To nie buntujący się lud zawiódł, ale demokraci, liberałowie intelektualiści, którzy zamiast rozwijać rewolucję, skupili się w parlamentach na roztrząsaniach jurydycznych i tworzeniu praw, których wykonawstwa nie byli w stanie zagwarantować, co więcej zaczęli paktować z monarchami, a nawet ustanawiać prawa, które władcy wykorzystali później do utrwalania swojej dominacji. Przyszłość Niemiec w 1849 r. widział w ciemnych barwach, jako wspólnotę trzymaną w karbach przez monarchów, opierających się na sile armii i policji, i część winy za ten stan rzeczy przenosił na liberałów.

Ta krytyka niemieckich liberałów, architektów niedokonanego projektu zjednoczeniowego, po części przynajmniej, jak się wydaje, była efektem niedostatecznego rozeznania złożoności położenia tego środowiska na niemieckiej scenie publicznej. Współczesny historyk przyznaje, że krach niemieckiej rewolucji był efektem nieskuteczności liberalnych demokratów, zarazem jednak dowodzi, że szans w owym czasie na jednoczesne uzyskanie zjednoczenia i wolności politycznych nie było, że takiego planu nie miała też radykalna lewica i gdyby to jej projekt — bliski Mickiewiczowi też plan europejskiej wojny wyzwoleńczej — był realizowany, „skutkiem byłaby prawdopodobnie katastrofa europejska”. Warto przywołać tu kolejny, dłuższy wypis z książki Winklera:

Klęskę poniosła rewolucja przede wszystkim ze względu na polityczną nieskuteczność niemieckiego liberalizmu. Niemożliwe okazało się urzeczywistnienie wolności i jedności w tym samym czasie — w starych państwach narodowych europejskiego Zachodu, przede wszystkim w Anglii i Francji, jednoczenie było dziełem królów i zgromadzeń stanowych, a jeśli ktoś chciał więcej wolności, dysponował ramami państwowymi, w obrębie których dokonać się powinny przemiany. W Niemczech należało dopiero stworzyć te ramy dla przedsięwzięć liberałów i demokratów. Liberałowie w czasie, gdy pracowali nad państwowymi ramami nowych Niemiec w węższym sensie, mieli świadomość, że konieczne będą środki władzy największych państw niemieckich z Prusami na czele, aby zabezpieczyć dzieło narodowego zjednoczenia od zewnątrz — przed innymi mocarstwami. Już choćby dlatego (a nie tylko z lęku przed społeczną rewolucją) unikali polityki konfrontacji z dawnymi siłami — była to polityka, za jaką opowiadała się lewica i jaką ona uprawiała.

Lewica miała rację, twierdząc, że siły dawnego reżymu szybko się zregenerowały po wstrząsach roku 1848, dzięki gotowości do kompromisu ze strony umiarkowanych liberałów. Socjaliści i demokraci nie zaoferowali jednak rozwiązania problemu, w jaki sposób Niemcy mogą się stać w tym samym czasie państwem wolnym i zjednoczonym. Lewicowe wołanie o wojnę wyzwoleńczą narodów w całej Europie było wyrazem myślenia życzeniowego niemieckich intelektualistów, bez uwzględnienia rzeczywistego układu sił w poszczególnych społeczeństwach oraz w stosunkach międzypaństwowych […]. Gdyby wybuchła wojna, której domagała się skrajna lewica, wówczas kontrrewolucja zwyciężyłaby w znacznie szerszym zakresie i o wiele bardziej krwawo, niż dokonało się to między jesienią 1848 a wiosną 1850 roku[59].

Czy Mickiewicz przewidywał wówczas możliwość transformacji, którą później opisali historycy, jak Isaiah Berlin i Norman Davies, polegającej na tym, iż władcy wyciągną lekcję z Wiosny Ludów i stopniowo zaczną dopuszczać różne siły do współudziału w decyzjach tyczących zbiorowości, że przystaną na stopniowy rozwój życia parlamentarnego[60] — nie wiadomo. Ale nawet gdyby poeta zakładał taką możliwość, szczęśliwszym by go ona nie czyniła, gdyż owo pośmiertne zwycięstwo niektórych liberalnych idei, ujawnionych w czasie Wiosny Ludów, żadnemu z uciemiężonych ludów środkowoeuropejskich suwerenności nie przyniosło, choć niektórym niewątpliwie ułatwiło przetrwanie i cywilizacyjny rozwój. Przypomnę dla porządku, że w 1850 r. król pruski w uzgodnieniu z parlamentem ustanowił nową konstytucję, która wprowadziła parlament dwuizbowy, wzmocniła przy tym polityczną pozycję junkrów i mieszczaństwa. W opinii części historyków w wyniku tych zmian, które początek brały z Wiosny Ludów, Prusy przestały być państwem absolutystycznym, ale pozostały przecież monarchią zaborczą.

*

Krytyka Mickiewicza, wymierzona w parlament frankfurcki i, szerzej, w niemieckie środowiska liberalne, miała zapewne co najmniej jeszcze jedną przyczynę, choć poeta na łamach gazety wprost o tej kwestii nie pisał, a mianowicie — sposób podejścia w tych kręgach do kwestii polskich aspiracji wolnościowych. „Protoparlament” (Vorparlament) już 31 marca 1848 r. uznał rozbiory Polski za zło dziejowe, „haniebną niesprawiedliwość”, „deklarując — jak przypomina Winkler — «święty obowiązek narodu niemieckiego» współdziałania przy restytucji Polski. Gremium jednak nie zadeklarowało powrotu do granic sprzed 1772 roku”[61]. Później natomiast, po ukonstytuowaniu Zgromadzenia Narodowego, które obradowało w kościele św. Pawła, entuzjazm dla sprawy polskiej przygasł, kwestią zapalną pozostała sprawa przyszłego statusu Wielkopolski. W kręgach liberałów pojawiły się głosy wzywające do porzucenia postaw polonofilskich i zachowania „zdrowego, niemieckiego egoizmu narodowego”, co przesądziło o braku poparcia parlamentu frankfurckiego dla koncepcji wyłączenia Poznańskiego z granic państwa niemieckiego. Jak pisze historyk Michael Mueller,

jedynie frakcja radykalno-demokratyczna, czyli środowisko Arnolda Rugego, reprezentowała podczas debat w kościele św. Pawła jeszcze — jak można to ująć — ściśle polityczny program narodowy, zgodnie z którym także kwestię granic należało traktować przede wszystkim jako kwestię konstytucyjną. Opowiadała się za wyłączeniem prowincji poznańskiej z niemieckiego związku państwowego nie tylko dlatego, że chodziło o dotrzymanie świadomych zobowiązań parlamentu wstępnego. Żądała decyzji w sprawie Poznania, konsekwentnie służącej celowi odbudowy Polski, głównie dlatego, że brak likwidacji Prus, dalsze istnienie sojuszu rozbiorowego i potwierdzenie dawnego układu sił Świętego Przymierza groziło też uniemożliwieniem emancypacyjnego, czyli politycznego, partycypacyjnego rozwiązania samej kwestii niemieckiej[62].

Mickiewicz, w okresie redagowania „Trybuny” żywo zainteresowany rozwojem sytuacji w Niemczech, miał dobre — można sądzić — rozeznanie w kwestii poglądów poszczególnych środowisk i obozów na temat wyłączenia Wielkopolski z granic jednoczących się Niemiec, a także ich stosunku do kwestii polskiej niepodległości. Niewątpliwie najbliższy mu, współgrający z kierunkiem jego publicystyki paryskiej, był punkt widzenia „frakcji radykalno-demokratycznej”, głoszącej ideę walki ludów, w tym przyszłych zjednoczonych Niemiec, z despotycznymi monarchiami. Można sądzić, że podejście do sprawy polskiej, ujawniane na forum parlamentu frankfurckiego, miało wpływ na ocenę tej instytucji przez Mickiewicza.

Znamienna i zastanawiająca pozostaje też ta oto okoliczność, że na łamach „Trybuny” Mickiewicz w zasadzie nie pisał o sytuacji Polaków w Wielkopolsce, o konflikcie polsko-pruskim, choć przecież tej sprawy nie stracił z pola widzenia, a z osobami z Wielkopolski utrzymywał w owym czasie bliskie związki. O sytuacji w regionie dowiadywał się z różnych źródeł, także z tych — jak się wydaje — którymi dysponował Hôtel Lambert i inne środowiska emigracyjne, na przykład na przełomie lipca i sierpnia cykl artykułów (Ostatnie wypadki w Poznańskiem) zamieścił „Demokrata Polski”. Redagując „Trybunę”, Mickiewicz miał zapewne w pamięci fakt przegranego powstania wiosną 1848 r., wiedział też o podejmowanych później wielkopolskich akcjach politycznych, między innymi o zawiązaniu Ligi Polskiej (istotną rolę odgrywali w niej filozofowie, August Cieszkowski i Karol Libelt, których myślą interesował się od kilku lat, w Lidze działali też inni jego znajomi). Wiedział ponadto, że do parlamentu berlińskiego wybrani zostali wielkopolscy przedstawiciele Ligi i jakie stanowisko tam zajmowali. Nie pisał o tych sprawach, a o jednoznaczne wyjaśnienie owego milczenia trudno się kusić. Niewątpliwie jedną z przyczyn był profil polityczny pisma, dominacja problematyki francuskiej, ujmowanie spraw międzynarodowych nierzadko z paryskiej perspektywy, zaangażowanie redakcji w wewnętrzną politykę republiki. Zbigniew Przychodniak trafnie pisał, że „Trybuna”

mimo walnego udziału Mickiewicza i innych Polaków, nieco przysłaniała swoje ścisłe powiązania ze sprawą polską, rzadko też podejmowała bezpośrednio zagadnienia polskie. „La Tribune des Peuples” prezentowała siebie jako pismo europejskie redagowane z perspektywy francuskiej[63].

Jednak braku w publicystyce Mickiewicza odniesień do konfliktu polsko-pruskiego, ważnego także z europejsko-francuskiego punktu widzenia, samą optyką pisma wyjaśnić się w pełni nie da. Poeta analizował przecież drobniejsze konflikty i zdarzenia z obszaru włoskiego, a nawet szwajcarskiego, rzecz zatem wymaga głębszego rozpoznania. Wstępne wnioski można natomiast postawić w odniesieniu do kwestii braku entuzjazmu dla powstania wielkopolskiego. Otóż wiosną roku 1848 Mickiewicz uważał, że najlepszym teatrem do zbrojnego podjęcia sprawy polskiej są Włochy, że w pierwszym rzędzie dążyć należy do rozbicia państwa austriackiego, spodziewał się więc chyba napływu Polaków, zwłaszcza młodych, także z Poznańskiego, w szeregi tworzonego tam Legionu. W sukces powstania w Wielkim Księstwie bodaj nie wierzył, skoro zgłaszanie się emigrantów w wielkopolskie szeregi powstańcze traktował jako błąd. Pogląd taki można wywieść z listu do Konstancji Łubieńskiej-Wodpolowej, pisanego w Mediolanie 9 maja 1848 r., a więc tuż po stłumieniu wielkopolskiego zrywu zbrojnego:

Wyruszyłem z zawiązkiem Legii mimo opór rodaków i rządów. Dalej nasz pochód był już łatwy i nawet tryumfalny. Zbieramy się i organizujemy pod chorągwią naszą w Mediolanie. Wystawiałem rodakom, a między nimi byli i obywatele z Księstwa waszego, że tu we Włoszech jedyne jest stanowisko i że z nami łączyć się należy, zostawując rodakom w kraju tak działać, jak im z toku rzeczy wypadnie. Tego nie przyjęli. Pobiegli do was, sami w mącie, pobiegli mąt zwiększać. Żałuję ich i was[64].

Kilka tygodni później, u schyłku sierpnia 1848 r., w liście do Józefa Grabowskiego[65] wydarzenia wielkopolskie z pierwszej połowy tego roku określił jako „straszne przeprawy”. W znanych nam listach do wielkopolskich adresatów z lat 1848-1850, podobnie jak na forum „Trybuny”, Mickiewicz stronił od oceniania i komentowania wydarzeń politycznych, animowanych w tej dzielnicy przez Polaków, w tym solidarystycznej strategii przyjętej przez Ligę Polską. Być może zacytowany powyżej list do Łubieńskiej zawiera jedną z możliwych odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak postępował. Może milczał także dlatego, że własnego „projektu wielkopolskiego” nie był w stanie zaoferować, trzymał się więc przekonania, że rodacy sami na miejscu lepiej wiedzą, jak im „w toku rzeczy postępować wypada”? W gorzkim liście do Ignacego Domeyki, pisanym w połowie października 1849 r., wypowiedział znamienne zdanie: „Upadek sprawy węgierskiej, gdzie Bem i Dębiński jeszcze się trzymali, skończył byt moralny emigracji”[66]. Osłabły zatem racje przemawiające za narzucaniem krajowi przez wychodźstwo metod działania i kierunków dążeń.

3. Zygmunt Krasiński i Liga Polska (z Wiosną Ludów w tle)

Początki Wiosny Ludów Zygmunt Krasiński obserwował z Rzymu. Obserwował z najwyższym niepokojem, nawet lękiem. Poeta przepowiadał, iż ogólnoeuropejski ruch wolnościowy (w jego ocenie: „krwawy rozruch”) otwiera fazę wielkiego kryzysu dziejowego, w wyniku którego cały kontynent, wyniszczony rewolucyjnymi wstrząsami, ostatecznie dostanie się pod panowanie despotycznej, a może nawet „czerwonej” Rosji[67]. W roku 1848 liczył się z tym, iż w północnym imperium także dojdzie do rewolucji, na czele której stanie być może sam car, który najpierw da hasło do wygubienia szlachty, a następnie poprowadzi żądne krwi watahy na Europę, zapoczątkowując proces „szkaradnego” mieszania się ludów i tym samym destrukcji historycznych narodów.

W istocie przeczuwam — pisał 31 marca 1848 r. do Delfiny Potockiej — że się coś nadzwykłego dziać będzie z Moskwą. Rzezie, napady barbarzyńskich hord, pożary, przewracanie się jednych plemion przez drugie […]. Misterium Moskwy, gdy zacznie pękać, piekło swe całe rzuci na świat europejski, zachodni, a świat ten będzie w oną godzinę rozdarty sam, rozbity, rozkrwawiony własnymi rękoma[68].

Krasiński był przekonany, iż pomiędzy ruchami rewolucyjnymi w Europie i carską Rosją istnieje swoista więź duchowa i polityczna, mająca źródło we wspólnocie celów: rozbicie istniejącego porządku społecznego na całym kontynencie oraz zniszczenie chrześcijaństwa (dla Krasińskiego znaczyło to: katolicyzmu, jedynie tę religię bowiem uważał za w pełni prawowitą). Domniemywał, iż ruchy wywrotowe potajemnie finansowane są przez petersburski rząd. Dlatego od połowy lat 40., od czasu opublikowania pierwszej serii Psalmów przyszłości, publicznie różnych zwolenników rewolucji określał mianem „duchowych dzieci Moskwy”. Wybuch pankontynentalnego konfliktu, o podłożu nie tylko narodowym, ale i społecznym, uważał zatem za preludium do moskiewskiej inwazji na świat zachodni. Zakładał, iż świat ten, wymęczony wewnętrznymi kataklizmami, bez większego oporu zgodzi się na dyktat moskiewskiego imperium, a nawet że triumfująca początkowo rewolucja w caryzmie uzna swego suwerena. Pisał do Adama Sołtana 28 lipca 1848 r.:

Przeczuwałem, że społeczne wojny domowe wstąpią w świat, że nawzajem dwa despotyzmy, dwa gwałty, dwa uciski gonić się i ścigać będą na powierzchni ziemi, że wstęp do braterstwa ludów będzie z morderstwa ich złożon. Przeczułem potop klęsk, przeczułem, że wiedzeni fatalnym, zmysłowym instynktem rzucim się wszędzie na stronę R[zeczypospo]litej Czerwonej, że za zemstą goniąc nie dorwiem się zaraz zmartwychwstania, bo nie z zemsty zmartwychwstanie. […] Myślę, że za biodra wezmą się Moskwa i R[zeczpospo]lita Czerwona, po wszystkich krajach: jalousie de métier, bo to nie są przeciwne pierwiastki, owszem, jednorodne, identycznie te same, piekielne. Oba dążą k’zbarbarzynieniu świata i odchrystusowieniu go. Polska, jeśli się zacną zachowa wśród rozłajdaczonego świata, to w końcu zwycięży i stanie wyżej niż Moskwa, niż panslawizm, niż tajne towarzystwa, Barbesy i towianizmy. Lecz Boga o to prosić trza, Bóg to jeden sprawić może![69].

Tego rodzaju przepowiednie stanowiły w tamtym czasie stały wątek w listach do wszystkich bez mała przyjaciół (i kochanki).

W latach 1848-1849 na europejskie wydarzenia autor Nie-Boskiej komedii, romantyczny historiozof i mesjanista, a z przekonań politycznych konserwatysta, spoglądał przez pryzmat sytuacyjnej interpretacji Apokalipsy św. Jana, a ściślej rzecz biorąc rozdziałów XII-XXI, mówiących o przejściowym panowaniu siedmiogłowej Bestii nad światem. Dla Krasińskiego ową Bestią, przepowiadaną przez proroka z Patmos, była Rosja, a wszyscy, którzy niewłaściwym, przedwczesnym czynem rewolucyjnym wywoływali kontynentalne zamieszanie, chcąc nie chcąc przyczyniali się do realizacji jej negatywnej misji. Wrogo odnosił się zwłaszcza do powstania na Węgrzech, nie ufał Lajosowi Kossuthowi (w którym widział „terrorystę z natchnienia”) i zdecydowanie sprzeciwiał się udziałowi Polaków w tej wojnie: „Myślę, że ku straszliwym zbliżamy się klęskom, które świat zaleją — od Węgier pójdzie zatop, od Węgier czynna Apokalipsis pójdzie” (z listu do Stanisława Egberta Koźmiana, 10 sierpnia 1849 r.)[70]. Stanisława Małachowskiego ostrzegał wcześniej: „Jeśli carowi kto sprzyja, niech idzie się z Węgrami łączyć, bój albowiem węgierski niczym innym tylko otwieraniem wrót europejskich carowi”[71] (list z 5 grudnia 1848 r.). Poeta, negując sens współpracy z węgierskim ruchem oraz wzywając rodaków do poniechania czynnego udziału w rozgrywających się w różnych częściach Europy lokalnych rewolucjach, uważał się za osamotnionego proroka, bodaj za jedynego świadka, który rozumie istotę zachodzących wydarzeń. Już wiosną 1848 r. w Rzymie stoczył dramatyczny „duchowy bój” z Adamem Mickiewiczem (jednostronnie opisany przez niego zwłaszcza w listach do Potockiej). Mickiewicz liczył, iż rozpoczynająca się wówczas Wiosna Ludów zmieni zasadniczo polityczny kształt Europy, zapoczątkuje proces rozpadu zaborczych państw, a w konsekwencji otworzy Polsce i innym niesuwerennym narodom drogę do wolności. Krasiński zobaczył w nim „zmoskalonego” człowieka, starego tyrana, który manipulując ludźmi, ogarnięty rewolucyjnym szałem, dąży do wywołania społecznej rzezi w Polsce[72]. Autor Irydiona z dystansem podchodził wówczas nawet do politycznej strategii przyjętej przez księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, z którego obozem politycznym czuł się związany najmocniej.

Krasiński nie tracił nadziei, że po okresie nieuchronnej dominacji Bestii-Rosji świat nie tylko powróci na właściwe tory rozwoju, ale — oczyszczony przez krwawe próby — rozpocznie marsz pod przewodnictwem Polski ku finalnej epoce w dziejach ludzkości, trzeciej i ostatniej epoce Ducha Świętego (po epokach Ojca — czasy przedchrześciajńskie, i Syna — era po Chrystusie), w której wszelkie zło zostanie unicestwione, a sprzeczności będą pogodzone. Starał się katastrofizm powiązać z optymistycznym mesjanizmem w jeden spójny system. Wzywając Polaków w okresie Wiosny Ludów do powstrzymania się od udziału w kontynentalnych konfliktach i skupienia się na wewnętrznej, narodowej integracji (szlachecko-ludowej) oraz pracy moralnej — właśnie ów mesjanistyczny i prowidencjalny cel miał na uwadze. Sądził, iż Polacy, zachowując dystans wobec powszechnych wstrząsów, wykażą polityczną przenikliwość i zarazem duchową wyższość nad resztą narodów, co będzie jeszcze jednym tytułem do chwały i dodatkowym uzasadnieniem dla roli przewodnika narodów.

Do wojen domowych — pisał do Małachowskiego 3 lipca 1848 r. — przyjdzie w całej Europie, świat ten pójdzie w rozłam społeczny. Polska, jeśli z Bogiem, to się zachować powinna zacną wśród rozłajdaczonego świata, a wtedy świat ją o opiekę poprosi jak anioła stróża i przeciwko czerwonej Rzeczpospolitej. Inaczej nie[73].

Dlatego z obawami przyjmował wieści o zbrojnym organizowaniu się Polaków w zaborze pruskim i austriackim, spodziewał się bowiem, iż rzecz pójdzie nie w stronę insurekcji narodowej, lecz społecznej rewolucji, która może nie tylko przekreślić mesjanistyczną misję Polski, ale i całkowicie zniszczyć naród, zepchnąć go pod trwałą supremację Rosji (i innych zaborców, o ile ci nie zostaną połknięci przez moskiewskie imperium). O wypadkach wielkopolskich, które rozegrały się między 20 marca i 9 maja 1848 r., kiedy to po rozbiciu i rozproszeniu ostatnich oddziałów powstańczych podpisano akt kapitulacji, wiedzę miał wyrywkową[74], ale niewątpliwie nie był sympatykiem przedsięwzięcia znanego mu w ogólnym zarysie i kilku szczegółach. Jego punkt widzenia w tej materii w dużej mierze kształtował, jak się wydaje, za pośrednictwem listów ojciec[75], który obawiał się, że do wstrząsu może też dojść w zaborze rosyjskim i już planował w razie takiego obrotu spraw ewakuację do Petersburga (jak w 1830 r.). Generał Wincenty Krasiński, lojalny poddany cara, do wielkopolskiego ruchu niepodległościowego odnosił się z nieskrywaną wrogością.

W tygodniu druga władza monarchiczna runęła — pisał 25 marca 1848 r. z Warszawy do Kajetana Koźmiana — i po pożogach, mordach trzydniowych wszelkie koncesje są dane w Berlinie, których żądano. Zaburzenie umysłów okropne i Bóg wie, co się stanie przy pochowaniu zwłok ofiar upadłych. Poznańskie w szale nie do opisania, komunizm górę wziął[76].

Niecały miesiąc później, 20 kwietnia, ten protoplasta trójlojalizmu, najwidoczniej uspokojony wieściami, które otrzymywał między innymi od Iwana Paskiewicza i Andrieja Storożenki, w liście do tegoż Koźmiana zapisał znamienne zdanie, celnie obrazujące jego stosunek do wielkopolskiego zrywu narodowego: „W Poznańskiem rozbrojenie band postępuje i wkrótce się skończy”[77].

Zygmunt Krasiński na tego rodzaju uwagi sobie nie pozwalał, nie był zresztą w żadnej mierze lojalistą, ale nie wierzył w pomyślny finał wielkopolskiego ruchu, w którym znaczącą rolę odgrywali wprawdzie konserwatyści (o czym być może, przebywając w Rzymie, nie wiedział), ale impet wydarzeniom w istotnym stopniu nadawali ludzie identyfikowani przez niego jako zagorzali rewolucjoniści (wśród nich Karol Libelt). Już 28 marca 1848 r. — nie mając jeszcze najpewniej wieści o wybuchu w Berlinie i zawiązaniu się 20 marca Komitetu Narodowego w poznańskim Bazarze — z obawą informował Potocką: „W Poznańskiem chłopi się burzą, wciąż rozsiewają między nich komunistyczne druki i pisma, i karteczki. W Berlinie co chwila może być rewolucja”[78]. Uwierzył, jak się wydaje, w zapewnienia ojca, że wielkopolska irredenta ma charakter „komunistyczny”, stąd w drugiej połowie kwietnia oczyma wyobraźni widział już pułki pruskie i rosyjskie dławiące represjami polskość w Księstwie: „O Boże mój, jeśli rzezie w Poznańskiem się rozpoczęły, to Niemcy z jednej strony, Moskwa z drugiej wstąpią i uduszą”[79]. Po kilku tygodniach, gdy powstanie to przeszło już do historii, a on sam uzyskał większą wiedzę na jego temat, z krytycznym dystansem historiozofa oceniał w liście do Augusta Cieszkowskiego, pisanym 4 lipca z Babylonu (czyli z Paryża), zarówno te wydarzenia, jak i niedoszłą wojnę prusko-rosyjską oraz praski Zjazd Słowiański:

Do pewnej chwili i pory rad bym został zupełnie oddalony od wszelkich jakich bądź działań, bo mam wszystkie za poraniające wciąż — tak: rekonstrukcja Poznania, wojna z Moskwą, wreście słowiański kongres — ledwo błysnęły, w łeb wzięły i nie mogło być inaczej. Odmętowi służą prawa odmętu, to jest pełń mętów, a niczego więcej![80].

Upadek powstania wielkopolskiego, które ostatecznie uznał za drugorzędny epizod w apokaliptycznym teatrze Wiosny Ludów (mały „odmęt” w wielkim „odmęcie”), przyjął, jak się wydaje, bez żalu, może z ulgą, że ruch, z którym wiązał niebezpieczeństwo zasiewu wojny społecznej we wnętrzu narodu, tak szybko zakończył swój żywot. Odsunęła się bowiem tym samym groza moskiewskiej interwencji, nie polała się krew bratnia (jak w 1846 roku w Galicji), a mesjanistyczna misja nie została przekreślona.

Inaczej natomiast spojrzał na ideę zawiązania Ligi Polskiej, odwołującej się do bliskiej mu koncepcji solidaryzmu narodowego, próbującej mocniej ze sobą powiązać stany szlachecki i chłopski. Ponadto na jej temat miał więcej wieści, przekazywanych mu przez bliskiego przyjaciela — Cieszkowskiego.

*

Zanim prześledzimy ewolucję nastawień Krasińskiego do Ligi Polskiej, godzi się przypomnieć inne jego związki z Wielkopolską, ponieważ to w tym regionie był jako poeta honorowany szczególnie doniośle, to tutaj najgłośniej i najczęściej dowodzono, iż należy mu się pozycja wieszcza, nawet pierwszego, przed Mickiewiczem. Co więcej, tego rodzaju głosy wychodziły (w różnym czasie) zarówno ze środowisk konserwatywnych, jak i lewicowych.

U schyłku lat 30. akcję tę rozpoczął „Tygodnik Literacki”, w którym w latach 1838-1839 ukazały się cztery życzliwe omówienia dwu najważniejszych dramatów Krasińskiego. Pisarz zrewanżował się dwa lata później, umieszczając w tygodniku, anonimowo, głośny szkic Kilka słów o Juliuszu Słowackim, do którego przyjdzie jeszcze wrócić. W latach 40. Poznań stał się bodaj najważniejszym miejscem — obok katedry w Collège de France — kreowania mitu wieszcza Bezimiennego. Paradoksalnie, dużą rolę w tym procesie, w jego początkowej fazie, odegrali przedstawiciele krajowej lewicy, przede wszystkim Edward Dembowski i Karol Libelt. Dembowski w rozprawie O dramacie w dzisiejszym piśmiennictwie polskim, opublikowanej w roku 1843 w poznańskim periodyku „Rok”, Nie-Boską komedię i Irydiona postawił ponad Dziadami i dramatami Juliusza Słowackiego, dowodząc, że to Krasiński wyznaczył kierunek właściwego rozwoju dla dramatu narodowego. Rewolucyjny krytyk określił hrabiego „największym z poetów naszych”. W rozprawie Piśmiennictwo polskie w zarysie, także ogłoszonej w Poznaniu w roku 1845, ponownie postawił Bezimiennego przed Mickiewiczem i Słowackim, dowodząc przy tym, że tylko Krasiński w swoich dziełach zespolił trzy ważkie role i ukazał się „narodowi jako zarazem wielki filozof, polityk i wieszcz dotykający najważniejszych kwestii dzisiejszych”[81]. Natomiast Libelt w głośnym Samowładztwie rozumu, rozprawie ogłoszonej w Poznaniu w 1845 r., nazwał Krasińskiego najważniejszym prorokiem w polskiej literaturze, aczkolwiek wobec Nie-Boskiej komedii sformułował, idąc tropem wywodów Mickiewicza wyłożonych w prelekcjach paryskich, zarzut zafałszowania prawdy na temat istoty rewolucji oraz w kwestii etycznego formatu ludu słowiańskiego. Poznański filozof, pomimo wyrażonej w tym elaboracie krytyki, właśnie Krasińskiego postawił na czele rodzimej literatury, przed Mickiewiczem, Słowackim i całą rzeszą pisarzy pomniejszych. Zaangażowanie Dembowskiego i Libelta w proces szerzenia sławy poety Bezimiennego należy tłumaczyć w pierwszym rzędzie chyba okolicznością, iż to właśnie Krasiński w sposób systemowy podjął temat rewolucji społecznej. Nawet jeśli reguły jej ukazania obaj komentatorzy niezbyt aprobowali, to sam fakt uznania wagi tego zagadnienia poczytywali za dostateczny powód do chwały.

Momentem zwrotnym w wielkopolskim utrwalaniu wieszczej pozycji Krasińskiego był rok 1846, kiedy to potwierdziły się ostrzeżenia przed bratobójczym, szlachecko-chłopskim konfliktem (rabacja galicyjska), wyrażone przez poetę w opublikowanych wcześniej Psalmach przyszłości (1845). W czasopiśmie „Rok” Antoni Małecki ogłosił rozprawę O stanowisku i dziełach autora „Irydiona”, w której, poddawszy gruntownej analizie jego najważniejsze dzieła, uznał w nim „prawego i dalej poezją prowadzącego następcę Mickiewicza”. Dowodził, podobnie jak wcześniej Libelt, że Krasiński stworzył syntezę poezji i filozofii narodowej — „od niego przyszła historia filozofii polskiej wątek dziejów swych rozpocznie: jego dzieła są przejściem poetycznego ducha narodu naszego do filozofii”[82]. W tym też roku inicjatywę w forowaniu Krasińskiego na pozycję pierwszego wieszcza przejęło środowisko konserwatywne, z Koźmianami na czele, tyle że dla nich nie dramaty, ale poematy, zwłaszcza Psalmy przyszłości, stanowiły główny powód uznania. W owym roku 1846 Stanisław Koźmian napisał głośny wiersz Do mistrzów słowa, wzywający polskich poetów do otwarcia „porabacyjnego” rozrachunku narodowego. Na czele „mistrzów słowa” przed Mickiewiczem postawił właśnie Krasińskiego, proroka, który jako jedyny był w stanie przewidzieć bratobójczą zbrodnię. Kilka lat później, w lutym 1851 r., Jan Koźmian na łamach „Przeglądu Poznańskiego” zamieścił tekst zatytułowany Dwa ideały polskie, w którym Mickiewicza oskarżył o szerzenie „dualizmu moralnego”, „obłąkanie sumień polskich” i przeciwstawił mu właśnie Krasińskiego, „jedynego prawie poezji proroczej mistrza”[83]. Wielkość jego, przede wszystkim jako autora Psalmów przyszłości, widział w wyznaczaniu narodowi „prostych dróg”, zgodnych z katolickimi przykazaniami i wykluczających rewolucyjne szały. Krasiński artykuł ten przyjął sceptycznie, także symboliczny gest wręczania mu wieszczej sakry potraktował z dystansem. W liście do Stanisława Egberta pisał, że należało Mickiewiczowi przede wszystkim oddać należną wielkość:

Mickiewicz jest, był i pozostanie największym poetą polskim i słowiańskim. […] Nikt nigdy nie wyrówna tej odwieczności wiersza, która cechą Jego! Należało więc wspomnieć i o zasługach, i o wielkości. Mniej byłoby jednostronnym, a prawda zyskuje zawsze na niejednostronności[84].

Godził się grać rolę wieszcza konserwatywnego, ale nie narzędzia w rękach konserwatystów poznańskich. Nie w smak mu była konsekracja na przewodniego ducha narodowej wspólnoty za cenę poniżenia i wystawienia fałszywego świadectwa o Mickiewiczu.

Krasiński miał świadomość, iż to właśnie w Księstwie przez wielu czytelników uznawany jest za duchowego przywódcę wspólnoty. Wiedział też, że w Wielkopolsce znajdują większe niż gdzie indziej zrozumienie jego antyrewolucyjne zapatrywania i ostrożna sympatia dla akcji organicznikowskich, które postrzegał jako jeden ze sposobów realizacji mesjanistycznie pojmowanej idei narodowego wychowywania wiejskiego ludu przez szlachtę. Zauważał też kulturotwórczą rolę Księstwa, w którym już w latach 30. zdawał się widzieć swoisty pomost między emigracją i resztą kraju, przestrzeń, gdzie wprawdzie poezja ma się nie najlepiej, lecz tworzą się zręby polskiej filozofii, wyrastającej z pnia germańskiego, ale mającej już cechy oryginalne.

Wszędzie dość żywo ruch literacki się odbywa — pisał 18 grudnia 1838 r. do Konstantego Gaszyńskiego — osobliwie w Poznańskiem, gdzie na pniu niemieckiej kultury wyrobiła się gałąź polska, wielolistna, pięknej zieloności, czasem przypominająca groch z kapustą, ale inaczej być nie może. Ogólnie mówiąc, dziś wpływ filozofii germańskiej przeważa u nas, większa część jej nie rozumie, a jednak chwyta, tuli do mózgu i przejmuje. Długim niezrozumieniem, a ciągłym obcowaniem dusza ludzka dochodzi wreszcie do pojęcia. Wiersze niesławne, przesadzone, chrome, naśladowane z Mickiewicza; proza daleko lepsza[85].

Ostatnie zdania, jak się wydaje, dotyczyły życia literackiego tyleż w Księstwie, co i w całym kraju. Cenił też niektóre poznańskie periodyki, a jednak z żadnym z nich nie nawiązał bliższej współpracy. Niewiele jego tekstów miało pierwodruk wielkopolski, choć zwłaszcza Koźmianowie bardzo o nie zabiegali. Po części ten stan rzeczy można tłumaczyć ostrożnością, obawą przed dekonspiracją, ale tylko po części.

Przypomnijmy najważniejsze poznańskie publikacje Krasińskiego. W roku 1841 na łamach „Tygodnika Literackiego”, w geście swoistej podzięki za pełne estymy wcześniejsze artykuły poświęcone jego dramatom, ogłosił znakomity — jego najlepszy — szkic krytyczny Kilka słów o Juliuszu Słowackim. Nakreślił w nim panoramę polskiej literatury, dobitnie — jak nikt inny w owym czasie — podkreślając przy tym rangę poezji Słowackiego. Słowacki został ukazany jako największy mistrz stylu i języka w dziejach polskiej poezji, twórca poezji z „siłą odśrodkową” i koniecznym uzupełnieniem, jakie stanowiła ona wobec „siły dośrodkowej”, czyli Mickiewicza. Ten z kolei — w ujęciu Krasińskiego — dał polskiej kulturze nie tylko nowy język, ale też „myśl granitową”, doprecyzował wspólnotową tożsamość, innymi słowy: uformował na nowo i niejako od podstaw polską duchowość, nadając jej uniwersalny wymiar. Swym szkicem Krasiński, na dobrą sprawę, zainicjował formowanie się mitu wieszczów w polskiej literaturze. Znakomity „debiut wielkopolski” nie miał rychłego dalszego ciągu. Dopiero w roku 1851, nagabywany przez Stanisława Koźmiana, zdecydował się wydrukować w mieście nad Wartą, w formie osobnej publikacji, a nie — co może nie jest bez znaczenia — na łamach ultramontańskiego „Przeglądu Poznańskiego”, napisany kilka lat wcześniej wiersz Resurrecturis, tekst tyleż ideologicznie wyrazisty, co i artystycznie, nawet jak na jego poetyckie pióro, niedoskonały. Paweł Hertz zaliczył ten utwór „do rzędu najwybitniejszych przejawów polskiej moralistyki ujętej w formę wierszowaną”, ale akcent należy tu niewątpliwie położyć na słowie „moralistyka”. Owa moralistyka, osadzona na mesjanistycznym fundamencie, sprowadzała się do myśli, iż — jak pisze dalej Hertz — „odzyskanie niezależnego bytu politycznego wymaga uprzedniej duchowej odnowy Polaków”[86]. Wiersz ten powielał idee znacznie efektowniej i w sposób bardziej złożony wyrażone w Psalmach przyszłości. Pomimo rozgłosu międzynarodowego trudno uznać go za ważkie osiągnięcie w dziedzinie liryki romantycznej, był on sygnałem konserwowania światopoglądu oraz raczej słabnięcia niż rozwoju talentu poetyckiego autora. To były dwie najważniejsze, a właściwie jedyne, anonimowe publikacje Krasińskiego w Poznaniu. Czym jeszcze, poza względami wypływającymi z ostrożności, tłumaczyć należy tę wstrzemięźliwość?

Otóż w latach 40., gdy Poznań przeżywał swój złoty wiek kulturowego rozwoju, Krasiński nabrał przekonania, iż jakość życia publicznego mieszkańców tego miasta odstaje od ideału, jaki mu się marzył. W sierpniu 1843 r., gdy odbywał traumatyczną dla niego (tak przynajmniej rzecz odmalowywał w listach do Potockiej) podróż poślubną z Drezna do Opinogóry, na krótko zatrzymał się z żoną, Elizą z Branickich, w Poznaniu i przy tej okazji złożył pierwszą wizytę w Wierzenicy, dworku niedawno zakupionym przez Cieszkowskiego. Gospodarza nie zastał, pozostawił mu plik rękopisów i list, w którym znalazło się znamienne zdanie: „Jakiż ten Poznań daleki od tego, czym mógłby i powinien być, jakżeż ideał Polski od Polski daleki, ale musi on się zbliżyć”[87]. Między rokiem 1843 a 1846 sześciokrotnie odwiedzał dworek Cieszkowskiego, historię tych wizyt przed półwieczem wiernie odtworzyła Zofia Trojanowiczowa i w obszarze faktów niewiele do tej rekonstrukcji można dodać. W Wierzenicy poeta z filozofem dyskutowali nad swoimi tekstami i projekcjami historiozoficznymi, debatowali o polityce, z pewnością też o poznańskich realiach[88]. Niewykluczone, że tu także Krasiński przyjmował poznańskich gości, samego miasta bowiem, można odnieść wrażenie, odwiedzać nie chciał, z rzadka wyprawiał się na pocztę po listy od Delfiny (częściej wysyłał po nie służącego). W listach pisanych w Wierzenicy do różnych adresatów Poznań w zasadzie się nie pojawia, żadnej wielkopolskiej kroniki towarzyskiej w nich nie znajdziemy, podobnie jak i opisu miasta. Można odnieść wrażenie, że Poznań to puste miejsce na mapie, nieznaczący punkt leżący obok jakże ważnej dla niego Wierzenicy. Ale jest to wrażenie mylne, z innych listów bowiem, najczęściej pisanych w miastach zachodnich, raz po raz ujawnia się świetna orientacja Krasińskiego w politycznych realiach i życiu obywatelskim Wielkopolski. Nie ulega wątpliwości, iż istnieje ukryta karta poznańskich kontaktów poety, aranżowanych przy okazji wizyt w Wierzenicy w latach 1843-1846. Krasiński dobrze znał wielkopolską elitę arystokratyczną i społeczną, rzecz w tym, iż z tego kręgu w pełni doceniał tylko dwie osoby: Edwarda Raczyńskiego i Karola Marcinkowskiego, obok rzecz jasna Wielkopolanina przyszywanego, czyli Augusta Cieszkowskiego. Nie znosił Karola Libelta (z racji przypisywanych mu radykalnych idei; nazywał go czasem „libelcikiem”, niepomny na uznanie, jakie tenże wyraził pod adresem jego dramatów w Samowładztwie rozumu), lekceważył Macieja Mielżyńskiego, któremu zarzucał zaprawioną kabotynizmem chwiejność w działalności narodowej, dziwił się postępowaniu Dezyderego Chłapowskiego, o czym jeszcze będzie mowa. Później odnowi bliskie więzi ze Stanisławem Koźmianem, ale już wobec Jana Koźmiana, zatwardziałego ultramontanina, trzymać będzie dystans.

Przyczyny owej niechęci do poznańsko-wielkopolskiej socjety wyczytać można z listu do Bronisława Trentowskiego, w którym Krasiński nawiązywał do śmierci obu najwyżej cenionych poznaniaków:

Śmierć Marcinkowskiego nieodżałowaną klęską. Było ich dwóch na całe Poznańskie, choć pod kształtem sprzecznym, lecz wiadomo, że jednia tylko z sprzecznych kształtów się wynaradza. Dwóch ich było: jeden się zastrzelił, drugi się zagryzł, oba zsamobójczeni, pierwszy materialnie, drugi dusznie, i teraz pusto po nich, teraz już nie ma żadnej wzniosłej zacności tam, a za dni naszych trudniej o serce niż o rozum, trudniej o poczciwość i niepokalaność niż o zdolności[89].

W liście do nieznanego adresata pisał:

Marcinkowski umarł — demokratą był z serca i rozumu, ale to był święty demokrata, najzacniejszy i najprawszy człowiek i Polak bez skazy! — On pojmował demokrację po Chrystusowemu! i to jedyne jej pojęcie! a umarł — i wiesz z czego? Po części ze zgryzoty, jaką w nim obudziły potwarze nań miotane przez demagogów za to, że potępiał ostatni wybuch. I Raczyński, i on leżą w grobie, najzacniejsi obu stronnictw wyobraziciele[90].

Obu organizatorów życia polskiego w Poznaniu postrzegał jako ofiary potwarczych kampanii, wzniecanych przez ziomków; znał dobrze kontekst samobójczej śmierci Raczyńskiego, oskarżanego o matactwa przy okazji organizacji powtórnego pochówku pierwszych władców Polski. Poznań jawił mu się jako miasto zdominowane przez komeraże i wewnątrzpolską zawiść, w którym patriotyczny pozór zastępuje często autentyczne cnoty obywatelskie. Było to ujęcie ostre, bezkompromisowe, niewątpliwie przesadzone i nie we wszystkim sprawiedliwe, z pewnością jednak przemyślane i po wielekroć, przy okazji kolejnych skandali, utrwalane. Dwa przykłady takich nie w pełni sprawiedliwych konterfektów warto tu jeszcze przytoczyć. Pierwszy dotyczy Rogera Raczyńskiego, syna Edwarda, drugi generała Chłapowskiego:

O Rogierze dowiedziałem się rzeczy, która mi się nie podobała. Ojciec jego, dopóki żył, corocznie 2000 fr. przesyłał Mickiewiczowi, mówiąc: „Nie chcę, by Homer polski żebrał”, a od śmierci ojca syn nie przejął tej spuścizny, nic już nie przesłał! Strach i obrzydliwość zarazem chwytają, gdy stary Grabowski zacznie opowiadać o stanie Poznańskiego, co za tyrania szui tam władnąca. Musisz sobie wystawić taki szczegół, że Chłapowski, najdzielniejszy jako energia, a najzaciętszy jako partia, jezuita, jednakowoż sam składał co rok datek dla towarzystwa wersalskiego, z bojaźni po prostu, z przymusu, z terroryzmu moralnego, lękając się, że gdyby inaczej uczynił, gotowi by demokraci jego synom lżyć w uniwersytecie, obelgami ich napadać, w pyski tłuc etc. etc. Najzaciętszy wróg Wersalu, a opłacał się Wersalowi[91].

Poznańskość na skutek tego rodzaju obserwacji stawała się dla Krasińskiego w latach 40. synonimem podwójnej moralności, hipokryzji, bez mała fałszywego patriotyzmu. Jak już jednak wspomniano, z perspektywy poety miała ona też drugie — pozytywne oblicze. Dlatego od roku 1848 z zainteresowaniem śledził koleje narodzin, rozwoju i upadku Ligi Polskiej, jednej z najciekawszych polskich akcji politycznych w połowie wieku XIX.

*

Z ideą utworzenia Ligi Narodowej Polskiej, organicznikowsko-solidarystycznej organizacji narodowej, jako pierwszy wystąpił filozof August Cieszkowski wkrótce po klęsce powstania wielkopolskiego w roku 1848. Projekt nowego stowarzyszenia politycznego przedstawił 15 czerwca tego roku w Berlinie, w kwaterze Gustawa Potworowskiego, podobnie jak i on posła na sejm pruski. W gorącej atmosferze Wiosny Ludów pomysł rychło podchwyciły główne wielkopolskie orientacje i środowiska polityczne, tymczasowo honorową prezesurę powierzono arcybiskupowi Leonowi Przyłuskiemu.

Liga Polska z jednej strony stanowiła próbę wykorzystania na rzecz sprawy narodowej fermentu społecznego, jaki ogarnął ziemie niemieckie, czemu towarzyszyła względna liberalizacja państwowej polityki w Prusach, z drugiej strony miała przezwyciężyć, jak się wydaje, pesymistyczne nastroje, będące pochodną po przegranej wiosennej insurekcji. Nowa inicjatywa nawiązywała wyraźnie do wcześniejszych wielkopolskich działań organicznikowskich, których w poprzedniej dekadzie było niemało. Historycy początki ruchu organicznikowskiego wiążą z powstałym w drugiej połowie lat 30. systemem kasyn, skupiających aktywnych politycznie obywateli. Pierwsze i najważniejsze kasyno powołano do życia w Gostyniu w roku 1835, a jednym z jego założycieli był Potworowski. Zajmowało się ono wspieraniem rozwoju przemysłu i rolnictwa, szerzeniem oświaty ludowej, inspirowaniem życia literackiego i naukowego, tworzeniem bibliotek. Później powstały kasyna w Szamotułach i Raszkowie, w Gnieźnie utworzono Towarzystwo Agronomiczne (1837).

W latach 40. niespożyta energia i pełna rozmachu działalność Karola Marcinkowskiego doprowadziły do przeniesienia centrum organicznikowskiego ruchu do Poznania. Wybitny organizator, ceniony lekarz i społecznik — jak pisze Franciszek Paprocki —

chciał zespolić i uaktywnić pracę nad materialnym i duchowym wzmocnieniem społeczeństwa polskiego, zwiększyć dotychczasowe legalnie prowadzone wysiłki, nadając im rangę programu politycznego. Nie powstanie zbrojne i konspiracja, lecz legalna działalność zorganizowana miała uodpornić Polaków na ucisk narodowy i germanizację, a także wzmocnić konkurencję z ludnością niemiecką. […] Główny kierunek dążeń Marcinkowskiego polegał na modernizacji zacofanego społeczeństwa. […] Kontrakcja Marcinkowskiego, nie rozpoznana w porę przez administrację pruską, zespoliła społeczeństwo polskie w obronie zagrożonej narodowości bez względu na różnice poglądów społeczno-politycznych i ideologicznych[92].

Z popularnym lekarzem, powstańcem z 1831 r., blisko współpracowali — by wymienić niektórych — konserwatywny generał Dezydery Chłapowski, bardziej liberalnie myślący Gustaw Potworowski i Maciej Mielżyński, lewicujący demokrata Karol Libelt, wreszcie radykał społeczny i wieczny konspirator Walenty Stefański. Najważniejszymi ogniwami w systemie przedsięwzięć Marcinkowskiego stały się założony w 1838 r. Bazar Poznański oraz utworzone w 1841 r. Towarzystwo Naukowej Pomocy. Bazar stał się głównym ośrodkiem legalnego życia polskiego w Wielkopolsce, odegrał pionierską rolę w promowaniu rodzimego przemysłu i handlu, ale też w animowaniu myśli niepodległościowej (mieściła się tam między innymi księgarnia Stefańskiego, kolportująca emigracyjną literaturę i niepodległościowe broszury polityczne). Z kolei TNP zajmowało się wspieraniem „niezamożnej a zdolnej młodzieży mieszczańskiej i chłopskiej, przygotowującej się w różnych uczelniach do różnych zawodów i specjalności: lekarzy i księży, rzemieślników, kupców i artystów”[93]. Marcinkowski zmarł w listopadzie 1846 r., co nie pozostało bez wpływu na działalność uruchomionej przez niego machiny wielkopolskiego organicznikowstwa.

W powołaniu Ligi Polskiej znaczącą — a być może decydującą — rolę odegrali dwaj wybitni myśliciele, twórcy filozofii narodowej, liberał August Cieszkowski i szlachecki demokrata Karol Libelt. Ich myśl, mająca wiele cech wspólnych z rodzącą się w epoce międzypowstaniowej formacją „prepozytywizmu”, stanowiła istotne wsparcie intelektualne dla koncepcji praktycznego działania Ligi. Obaj filozofowie — w wielu kwestiach światopoglądowych przecież różniący się i polemizujący ze sobą — szczególnie zabiegali o przygotowanie warstw nieszlacheckich do służby obywatelskiej. Obaj propagowali ideę asocjacji, czyli tworzenia różnorakich legalnych stowarzyszeń, które miały być szkołą zasad demokratycznych i zarazem drogą do ich realizacji.

Cieszkowski — pisze Barbara Skarga — nie używał terminu „praca organiczna”, mówił o organicznym działaniu, lecz to działanie jak najbardziej odpowiada temu, czego żądał program pracy organicznej. On więc i Libelt, który także pisał o organicznym działaniu i społeczeństwie jako organizmie, byli jednymi z pierwszych teoretyków programu[94].

Obaj podobnie formułowali koncepcję czynu, choć mesjanista Cieszkowski — zdaje się — mocniej eksponował jego wymiar religijno-duchowy. Czyn zbiorowy w ich przekonaniu miał posłużyć zbudowaniu wspólnoty narodowej, świadomej swoich celów i powinności. Jeszcze jeden cytat z monografii Skargi:

Gdy Libelt i Cieszkowski zastanawiali się nad praktycznymi zadaniami narodu, przedstawiał się on ich oczom w postaci potężnego produkcyjnego warsztatu, w którym wszyscy pracują, w którym nie ma próżniaków i bezrobotnych, w którym wszyscy zostają wciągnięci do służby dla wszystkich[95].

Pierwszy zjazd delegatów Ligi Polskiej odbył się, po długich przygotowaniach, 10 i 11 stycznia 1849 r. w Kórniku, w tamtejszym kościele — w Poznaniu obowiązywał stan oblężenia i formalne zawiązanie Ligi w tym mieście stało się możliwe dopiero w listopadzie tego roku. W Kórniku przyjęto statut oraz wybrano władze, swoisty lokalny rząd narodowy. Prezesem został dobrze odbierany w różnych kręgach politycznych Gustaw Potworowski, kandydat kompromisowy. Dyrektoriat tworzyli: August Cieszkowski, odpowiedzialny za określanie „praw narodowych i korespondencji zewnętrznych”, Karol Libelt (oświata narodowa i propaganda), hrabia Roger Raczyński (przemysł i handel), Wojciech Lipski i włościanin Jan Palacz (rolnictwo i wieś) oraz ksiądz Jan Janiszewski (opieka społeczna). W krótkim czasie w Wielkopolsce i na Pomorzu powstało blisko 300 organizacji lokalnych, skupiających — wedle szacunków historyków — około 37 000 członków wywodzących się z różnych warstw społecznych. Ważną rolę w propagowaniu solidarystycznych idei odgrywała prasa, adresowana do niższych warstw społecznych, zwłaszcza „Wiarus” i „Wielkopolanin”. Lokalni liderzy najczęściej rekrutowali się z kręgów szlachty i duchowieństwa. Stawiano na oświatę i samopomoc społeczną, zakładano parafialne biblioteki, powoływano do życia kasy oszczędnościowo-pożyczkowe i ochronki dla wiejskich dzieci.

Zarówno centrala, jak i organizacje miejscowe — pisał Witold Jakóbczyk — zajmowały się także aktualnymi sprawami: opieki nad uciekinierami z Królestwa, nad emigrantami, szukały zatrudnienia dla nauczycieli i urzędników zwolnionych za udział w ruchu powstańczym. Dyrekcja zalecała także na co dzień troskę o zatrudnianie bezrobotnych robotników rolnych, o sprawiedliwe wynagradzanie ich i należyte traktowanie[96].

Hipolit Cegielski, choćby na łamach „Gazety Polskiej”, prasowego organu Ligi, wprost nawoływał, by chwytać się „realnych rzeczy, rzeczy organicznych”, namawiał do moralnego i materialnego wspierania ludu („podnosząc jego byt dobry, jego narodowe uczucia, jego oświecenie”), odłożenia czynu zbrojnego na czas bardziej temu sprzyjający i zarazem ostrzegał, że zarzucenie organicznikowskich działań zostanie brutalnie wykorzystane przez Niemców, skutkować będzie wzmożeniem germanizacyjnych zapędów.

Liga Polska uczestniczyła też w bezpośredniej akcji politycznej, organizując kolejne kampanie wyborcze do parlamentu pruskiego. Był to czas względnie liberalnej polityki w Prusach, trwał on od wiosny 1848 r. do początków roku 1850. Liga po rozwiązaniu 6 grudnia 1848 r. przez króla Fryderyka Wilhelma IV sejmu, w kolejnej kampanii pomimo niekorzystnego ułożenia okręgów wyborczych wywalczyła 15 mandatów (na 30 możliwych do zdobycia), posłami zostali Libelt (który stanął na czele poselskiego Koła Polskiego), Cieszkowski, Potworowski, Lipski, Cegielski, Cybulski i inni. Możliwości wpływania na politykę państwa pruskiego polscy parlamentarzyści mieli niewielkie. Niepowodzeniem zakończyła się próba przeforsowania dla Księstwa statutu organicznego, który miał poszerzyć zakres dzielnicowej autonomii. Parlament został rozwiązany już w kwietniu 1849 r., a w wyniku nowych wyborów, przeprowadzonych 27 lipca, Polacy wprowadzili 16 posłów; Libelt mandatu nie przyjął, prezesem Koła Polskiego został więc Potworowski, lider Ligi. I tym razem próba uzyskania poparcia dla projektu poszerzenia autonomii poznańskiej prowincji — projektu opracowanego w głównej mierze przez Cieszkowskiego — zakończyła się niepowodzeniem. Wkrótce też swój byt zakończyła Liga Polska. Zacytujmy tu opinię Jakóbczyka:

Władze pruskie słusznie uważały Ligę za swoiste „państwo w państwie” i — mimo legalności oraz solidaryzmu międzyklasowego — za akcję opozycyjną, toteż w 1850 r., w oparciu o nową ustawę o stowarzyszeniach, zmusiły Ligę do rozwiązania się już w kwietniu. Tak więc pierwsza oryginalna próba odgórnego i scentralizowanego kierowania życiem kulturalnym i społeczno-politycznym Polaków w Poznańskiem, niejako wbrew państwu zaborczemu, nie udała się[97].

Ale czy nie udała się całkowicie? Liga Polska była przecież pierwszą o tak szerokim zasięgu i skali działania polską organizacją organicznikowską, wciągnęła do czynnej polityki narodowej blisko 40 000 ludzi z różnych stanów. Próbowała zdefiniować ponadstanowy interes narodowy i w miarę możliwości starała się go realizować. W dużym stopniu osłabiła negatywne skutki klęski powstania z roku 1848, tak w sferze zbiorowych nastrojów, jak w wymiarze praktycznym, zajmując się represjonowanymi patriotami z Księstwa, a także uciekinierami z zaboru rosyjskiego. Odegrała ważną rolę w epopei wielkopolskiego oporu wobec germanizacji. Uświadomiła znacznym odłamom społeczeństwa, jak ważnym narzędziem w politycznej rywalizacji, w walce o byt narodu, jest oświata i rozwój cywilizacyjny. Wreszcie stanowiła dobrą szkołę wewnętrznego kompromisu politycznego, kompromisu i porozumiewania się między różnymi obozami politycznymi oraz stanami społecznymi. Jak na niespełna dwa lata działalności — było to niemało.

*

Istnienie Ligi Polskiej, dla której tak istotną kwestią był rozwój kultury narodowej, przypadło na okres schyłku twórczości (w przypadku Słowackiego — schyłku życia) najwybitniejszych pisarzy pierwszej generacji romantyków. Czy z jej działalnością poeci wiązali jakieś nadzieje? Mickiewicz w znanych nam listach z lat 1848-1850 oraz, co ważniejsze, w publicystycznych tekstach drukowanych w „Trybunie Ludu” o Lidze nie wspomniał ani razu i faktu tego w sposób jednoznaczny objaśnić się nie da[98].

Natomiast dużo uwagi poświęcił Lidze Krasiński i stało się tak z dwu co najmniej powodów. Po pierwsze, w jakimś stopniu projekt działania Ligi korespondował z jego konserwatywną, mesjanistyczno-solidarystyczną wizją narodu jako wspólnoty odrzucającej pokusy rewolucyjne, skupionej na duchowym samodoskonaleniu i pokojowej konsolidacji ludu i szlachty, która nad upośledzonym dotąd stanem kmiecym roztacza ojcowską opiekę. Ideę tę przejrzyście sformułował w Psalmach przyszłości, w dobrze zapamiętanym, słynnym dystychu: „Jeden tylko jeden cud:/ Z Szlachtą polską — polski Lud”. Po wtóre, istotną rolę odgrywała tu bliska przyjaźń z Cieszkowskim, który regularnie informował Krasińskiego o stanie spraw związanych z organicznikowskim ruchem.

W listach z lat 1848-1850 poeta o Lidze Polskiej wypowiadał się często, z nadzieją, ale i z wielkimi obawami, że dostanie się ona pod wpływy osób nastawionych — jak oceniał — rewolucyjnie oraz że zostanie podstępnie rozpracowana i pogrążona przez Moskwę. Nieustannie przestrzegał Cieszkowskiego przed Libeltem, w którym w tamtym czasie widział trzeciego wśród polskich pisarzy błędnego biesa polskiej rewolucji (dwaj pierwsi to Mickiewicz i Słowacki).

Co do Ligi — pisał 5 października 1848 r. do Bronisława Trentowskiego — Aug[ust] powiada, że co będzie mógł, starać się będzie czynić. Lecz może być, że wkrótce kierunek Ligi z rąk jego się wysunie, przez nowe wybory. Ja się bardzo lękam, by ta cała doskonale i zacnie pomyślana rzecz, nie wpadła w ręce stronnictwa jednego, nie wpadła pod absolutyzm Libelta, który już i tak się oparł, by w rzędzie statutowych ustaw nie włożono następnej zasady: „Liga żadnemu stronnictwu nie służy”. Musieli wymazać na jego żądanie to zastrzeżenie, które moim zdaniem stanowiło kamień węgielny całej budowy. Póki demagogii, póty Polski nie będzie[99].

W styczniu 1849 r., oceniając krytycznie przebieg spotkania założycielskiego w Kórniku, pisał do Cieszkowskiego: „Jednak Liga jest dobrem; w obecnych okolicznościach nie ma innego”. A przy innej okazji dodawał: „[…] pomysł wielki, dzieło wagi olbrzymiej”. Zarazem przestrzegał przyjaciela także przed zewnętrznymi zagrożeniami:

Wierz, w głowie mi się pomieścić nie może — to słowa z listu do Augusta z 22-23 stycznia 1849 r. — by na Ligę długo pozwoliły potęgi widnokrężnie ją opasujące. Moskwa, co tylko zdoła piekielnego wymyśleć, przeciwko niej użyje. Będzie się ją starała przez nią samą zarżnąć, wewnętrzną truciznę sypiąc do jej wnętrzności, waśnie, niezgody, nieporozumienia, gwałtownych ruchów chęć i paradę! Pełno ajentów nazjedzie się z Kongresówki w Poznańskie i wszędzie będą się wężowo wślizgiwali między ligowników. Skądinąd i Prusacy nie omieszkają przeszkadzać, rozdzierać, prowokować, by prędzej i ostateczniej móc przytłumić! Więc zważaj na każden krok, zważaj i zważaj. Pięknieś powiedział o niepodległości jako o celu wiecznym każdego serca naszego; ale lepiej było tej rękawicy nie rzucać w pysk a w paszczę dwóm potworom czyhającym![100].

W epoce Wiosny Ludów Krasiński, jak pamiętamy, żył w ciągłym lęku przed paneuropejskim kataklizmem, który miał doprowadzić do triumfu dwu przez niego najbardziej znienawidzonych potęg, czyli rewolucji i Rosji, więc i na przyszłość Ligi Polskiej spoglądał bez wielkich nadziei, oceniał ją przez pryzmat takich właśnie zagrożeń. Od początku namawiał Cieszkowskiego, raczej subtelnego intelektualistę niż trybuna ludowego, by ten objął w Lidze twarde rządy, i zarazem starał się osłabić jego wiarę w możliwość demokratycznego kompromisu między różnymi obozami politycznymi. Zarzucał mu nazbyt idealistyczne podejście do ludzi reprezentujących odmienne poglądy: „Jam mówił tylko: staraj się stanąć na czele Ligi. Lecz stanąć na jej czele nie sposób silno i rzeczywiście, puściwszy ją na łup ruchów demagogicznych, zmiennych, lekkomyślnych”[101].

Krasiński obawiał się, że ufny przyjaciel stanie się ofiarą konkurujących stronnictw, a nawet narzędziem w ręku Libelta, w którym widział kandydata na — jak to napisał w liście do Małachowskiego — „tyrana ojczyzny”. Sądził, iż Libelt wykorzysta naiwnego filozofa do obalenia Potworowskiego, a potem sam zagarnie władzę nad narodowym ruchem i zepchnie go na tory społecznej rewolucji.

Myślę, że dobrze widzisz rzeczy — pisał do Stanisława Koźmiana 24 lutego 1849 r. — kiedy myślisz, że Libelt gotuje zdradę i upadek Potwor[owskie]mu przez Augusta, o tym ani domyślającego się, a Augustowi znów później przez siebie. Ostrzegałem tysiąc razy Augusta. Bardzo się lękam o Ligę. Moskwa wszystkich środków jakich bądź użyje, by się jej pozbyć, wmiesza do niej swoich, by ją przebękarcić w konspirację i wybuch[102].

W Rosji Krasiński widział największego wroga polskości, zakładał więc, iż musi ona dążyć do zniszczenia Ligi, podtrzymującej ideę solidarności narodowej. Natomiast nieskrywana niechęć do Libelta — lewicowego demokraty, więźnia z 1846 r., skazanego wówczas przez sąd pruski na karę śmierci — wpisywała się w jego ówczesną strategię gwałtownego potępiania wszystkich znanych Polaków, którzy czynnie opowiadali się po stronie Wiosny Ludów lub głosili potrzebę szybkiej i radykalnej reformy społecznej oraz kontestowali zasadność utrzymywania uprzywilejowanej pozycji szlachty. W takim dążeniu poeta widział zagrożenie dla polskości, był bowiem przekonany, że bez przywódczej roli szlachty naród skazany będzie na zagładę. W epoce Wiosny Ludów równie gwałtownie atakował Mickiewicza i Słowackiego, tak więc Libelt znalazł się w doborowym towarzystwie.

Z biegiem czasu Krasiński odnosił się do Ligi z coraz większym dystansem. Niechętnie nastawiony do republikańskiej formy rządów od początku zarzucał nadmiar demokracji w ruchu — a demokracja, pouczał Cieszkowskiego, „pożera swoich własnych reprezentantów albo ścinając ich, gdy dzieje dzwonią na gwałt, albo zanudzając ich śmiertelnie, gdy milkną dziejów dzwony”. Obawiał się, że tworzone z inicjatywy Libelta ligi powiatowe, lokalne, staną się w jego rękach „siatką inkwizycji”, „policją”. Później jednak uznał, że terytorialne rozszerzenie działań Ligi spowodowało, iż „chłop polski tylko w księdza i szlachcica wierzy” (jak pisał do Stanisława Koźmiana), w czym chyba widział największy sukces wielkopolskiego ruchu. W marcu 1849 r. Cieszkowski prawdopodobnie przesłał mu odezwę dyrekcji Ligi, podpisaną między innymi przez autora Ojcze nasz i Libelta, traktującą o konieczności wspomagania bezrobotnych, będących „klęską dla towarzyskiego porządku”. W odpowiedzi Krasiński zarzucił Lidze nadmierne uprzywilejowywanie spraw społecznych kosztem idei narodu:

Drogi mój, czemu i Ty w pedanterię stronnictwa takeś się zawdał, że tylko o kosmopolitycznym ludu wiesz, a nigdy o specyficznym i organicznym narodzie. Zawsze tylko do ludu i o ludzie, nigdy do narodu i o narodzie. Czy nie czujesz, że lud jest abstrakcją, a naród dopiero konkretem, że lud wyobraża zbiór sypki dodatkowych ziarn piasku, a naród wyraża coś żyjącego, ogromnego, nastrojonego?[103].

Nie bez ironii w tym samym czasie dowodził, iż rząd pruski folguje Lidze, bo jest pewien, że rozpadnie się ona sama, na skutek wewnętrznych konfliktów i braku zdecydowanego przywództwa:

Wiesz, co o Lidze powiada wielki mistrz krzyżackiego zakonu? śmieje się z niej, twierdzi, że umrze śmiercią swoją naturalną, że dlatego jej nie przeszkodził twardymi sposoby. Kto wie, czy nie prawdziwy pogląd na niestałość, płochość i fanfaronadę Poznańczyków, którzy się zdali na demagogów, ale na nic więcej![104].

W czerwcu tego roku doszedł do wniosku, iż wielkopolska organizacja nie spełni jego nadziei, że zanadto dominuje w niej duch lewicowo-republikański.

Z dzienników, któreś mi przysłał — pisał do Cieszkowskiego 29 czerwca 1849 r. — niewielem się dowiedział, tylko widzę, że żelazo rozpalone ligowe stygnie! Litość mię chwyta nad ubóstwem kierunku i mądrości jakiej bądź politycznej we wszystkich poznańskich dziennikach! Z wszystkimi lewicami świata, które kpią z nich, powiązani korespondują; […] Zobaczysz, czym się to wszystko skończy! Nic bardziej szalonego dla Polski jak ten duch republikański, który ją wiecznie zdradza i wiedzie do nieporządku najokropniejszego![105].

Poeta przewidywał, że Liga upadnie nie tyle z powodu represji pruskich, co z braku wiary i wytrwałości w działaniu, stałych i odwiecznych polskich grzechów głównych. Po raz ostatni o Lidze wspomniał 23 marca 1850 r., a więc tuż przed jej rozwiązaniem: „Wszystko, co o Lidze słyszę, smutnym — twierdzą, że się rozchwiewa brakiem wytrwałości. Do tego zapewne przyjdą w pomoc zamachy z zewnątrz i runie dzieło całe!”[106].

Liga Narodowa Polska nie spełniła nadziei Krasińskiego. Była w jego opinii za mało idealistyczna, nazbyt uwikłała się w bieżącą politykę. Twierdził, że niepotrzebnie uczestniczyła w grach w pruskim parlamencie — parokrotnie namawiał Cieszkowskiego, by w wyborach nie startował. Według poety Liga zanadto, jego zdaniem, ulegała ideom lub osobom lewicowym, zbyt wiele w jej kręgach mówiono o społeczeństwie i zbyt mało o narodzie. Za szybko wytraciła impet działania. Za bardzo była podzielona politycznie. Poecie marzył się wówczas wielki, zbiorowy ruch odnawiający ducha narodowego, solidarystycznie zespalający stany szlachecki i wiejski. Liga, pozbawiona charyzmatycznego przywództwa, bywała wedle niego zbyt pragmatyczna. Krasiński lepiej niż inni romantycy rozumiał zasadność i sens organicznikowskich działań, ale chciał widzieć w nich moralną wielkość i solidarną, heroiczną nawet, wytrwałość — oczywiście, wielkość mierzoną podług miar jego poetyckiej wyobraźni. W ruchu wielkopolskim tych cech nie dostrzegł. Liga była dla hrabiego Zygmunta, by tak rzec, jednak za mało wzniosła i za bardzo przyziemna: w jej działaniu, jak mniemał, w rachunku ostatecznym polska bylejakość zastąpiła tak ceniony przez niego dziejowy rozmach i tragizm. Trud powszednich zmagań z potężnym przeciwnikiem, państwem pruskim, mniej poruszał jego zmysł polityczny i historiozoficzny.

4. Ryszard Berwiński: poezja i polityka. Szkic biograficzny

Uchodził za jednego z najwybitniejszych pisarzy drugiego pokolenia romantyków i najbardziej utalentowanego poetę Wielkopolski w latach 40. XIX w. Literaturę jednakże porzucił na rzecz czynu politycznego i na tym polu przeżył gorzkie rozczarowania. Nigdy nie założył rodziny, choć przez długie lata związany był narzeczeństwem z jedną kobietą. Umierał, głęboko osamotniony, w dalekim Konstantynopolu, u schyłku lat 70., w czasach, gdy „sprawa polska” — której poświęcił młodość i wiek męski — zeszła na margines politycznych dziejów Europy. Jego biografia i twórczość literacka, głównie dzięki świetnym tekstom Tymona Terleckiego, Marii Janion i Jarosława Maciejewskiego[107], jest dobrze rozpoznana, wszelako obecnie przywoływana bywa rzadko i raczej okazjonalnie[108], mimo że los tego pisarza, spiskowca i żołnierza, jak w soczewce skupia w sobie nadzieje i zawody, wzloty i upadki właściwe dla jego pokolenia.

*

Ryszard Wincenty Berwiński przyszedł na świat 28 lutego 1819 r. w Polwicy, miejscowości leżącej w pobliżu Zaniemyśla. Urodził się w rodzinie szlacheckiej, jego rodzice — Jakub Bonawentura i Marianna z Bukowskich — nie posiadali wszakże znacznego majątku, choć dom starali się prowadzić otwarty. Ojciec, który przez lata trudnił się administrowaniem w cudzych dobrach, w trosce o przyszłość synów zwłaszcza stawiał na edukację, która miała im dać dobry zawód i bezpieczny byt. Ryszard miał liczne rodzeństwo (urodził się jako piąte dziecko z kolei), ale spośród dziewięciorga jego braci i sióstr większość zmarła w dzieciństwie lub w młodości. Najstarszy brat, Józef (urodzony w 1811 r.), przygotowywany do zawodu medyka, w roku 1831 zaciągnął się do wojsk powstańczych i zaginął — rodzinie nigdy nie udało się wyjaśnić, co stało się z pierworodnym. Tragiczne losy Józefa wywarły mocny wpływ na patriotyczną wyobraźnię Ryszarda, który — jak trafnie zauważył Terlecki — „bratu – żołnierzowi powstania zawdzięczał pierwsze głębokie, zapładniające ideowo i poetycko, doznanie narodowe”[109]. Dwaj młodsi bracia ukończyli gimnazja, studiowali w Berlinie, ale Tomasz (urodzony w roku 1829) zmarł już w 1852 r., natomiast Teofil z czasem został, jak pisał Maciejewski, „cenionym nauczycielem historii w wielkopolskich gimnazjach”. Jeśli dodamy do tego fakt, iż w roku 1842 śmierć zabrała także ich ojca, to trzeba powiedzieć, że dzieciństwo i wczesna młodość Berwińskiego upłynęły pod znakiem domowych pogrzebów.

Także szkolna edukacja przyszłego poety toczyła się z niemałymi kłopotami. W roku 1830 rozpoczął naukę w świetnym gimnazjum w Lesznie, ale z powodu finansowych tarapatów rodziny przerwał ją cztery lata później. Przez kilkanaście miesięcy imał się różnych zajęć zarobkowych, nie zaniedbywał wszelako samokształcenia, wiele czasu spędzał w Bibliotece Raczyńskich, gdzie godzinami czytał historyczne księgi i dzieła literackie z różnych epok. Z początkiem 1836 r. powrócił do gimnazjum w Lesznie. Biografowie Berwińskiego zgodnie podkreślają, że szkoła ta, i środowisko wokół niej skupione, wywarła znaczący wpływ na intelektualny rozwój przyszłego poety. Edukacja w leszczyńskiej szkole nastawiona była szczególnie na przedmioty humanistyczne (literaturę i historię) oraz języki obce, starożytne i współczesne. Spośród nauczycieli wielką sławą cieszył się zwłaszcza Jan Popliński, autor cenionego podręcznika literatury i świetny pedagog, wielką wagę przywiązujący do rozpowszechniania wiedzy na temat najnowszej poezji polskiej, zwłaszcza twórczości Adama Mickiewicza.

Popliński, który szybko dostrzegł literackie uzdolnienia Berwińskiego, był też redaktorem wychodzącego w Lesznie od roku 1834 czasopisma folklorystyczno-organicznikowskiego „Przyjaciel Ludu”[110], którego uwagę skupiały przede wszystkim krajoznawstwo, ludowość, słowianofilstwo oraz historyzm powiązany z popularnie wykładaną narodową historią. Pismo to wspierali patriotycznie nastawieni wielkopolscy ziemianie, a współpracowali z nim najwybitniejsi ówcześnie intelektualiści z Księstwa, wśród nich Edward Raczyński, poeta Franciszek Morawski, historyk Józef Łukaszewicz. Na jego łamach doświadczenie pisarskie zdobywała młodzież z pokolenia Berwińskiego, jak Marceli Motty, Antoni Woykowski, poeta Antoni Bronikowski — i sam Berwiński, który w latach 1836-1837 opublikował tu drobne artykuły krajoznawcze, wpisujące się w modny i pielęgnowany wtedy nurt wielkopolskiego regionalizmu.

Pierwsze drukowane próby Berwińskiego, związane […] z programem „Przyjaciela Ludu”, powstały — jak można sądzić — z inspiracji, a może nawet i na zamówienie nauczycieli i mecenasów. Są to opisy krajoznawczo-historyczne okolic Zaniemyśla i archeologicznych znalezisk z tego terenu, wykazujące dobrą — jak na młodego ucznia — znajomość historycznych źródeł i umiejętność posługiwania się nimi przy objaśnianiu szczegółów[111]

— tak scharakteryzował pisarski debiut Berwińskiego Maciejewski.

*

W styczniu 1837 r. świeżo upieczony pisarz porzucił leszczyńskie gimnazjum i przeniósł się do Wrocławia, gdzie już przed złożeniem egzaminu maturalnego uczestniczył w zajęciach na wydziale filozoficznym tamtejszego uniwersytetu. Jednocześnie wraz z przyjaciółmi z Leszna, Antonim Bronikowskim i Gustawem Potworowskim, zaangażował się w działalność słowianofilskiego Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego, prezentując na jego forum parokrotnie w ciągu trzech lat pisane wówczas utwory poetyckie. Towarzystwo to — powołane do życia w roku 1836 przez czeskiego slawistę Jana Evengelistę Purkyněgo — stanowiło rodzaj studenckiego stowarzyszenia samokształceniowego, stawiało sobie za cel poznawanie języków, literatur i dziejów narodów słowiańskich, od początku istnienia zdominowane było przez studentów polskich[112]. We Wrocławiu, ważnym ośrodku międzynarodowego życia intelektualnego, przebywał do połowy roku 1840. W tym czasie (1838) odbył też popularną wśród krajowych romantyków „narodową pielgrzymkę”, czyli pieszą wędrówkę po kraju, głównie po ziemiach Wielkopolski, ale bawił także w Sandomierskiem, a wcześniej odwiedził Warszawę, gdzie być może — taką hipotezę postawił Maciejewski — nawiązał pierwsze kontakty ze środowiskami tworzącej się tam demokratycznej konspiracji. Pewne jest, że w roku 1840 poznał we Wrocławiu Edwarda Dembowskiego i przyjaźń ta miała okazać się w jego życiu niezwykle ważna.

Wędrówki po kraju opisał w Listach z narodowej pielgrzymki, opublikowanych w roku 1838 na łamach „Przyjaciela Ludu”. W tekstach tych snuł rozważania na temat dziejotwórczej roli ludu, który w XIX stuleciu miał, jego zdaniem, odegrać decydującą rolę w historii narodowej. Manifestacyjne deklaracje demokratyczne zawierały zapowiedź zerwania związków z patronującym mu dotąd środowiskiem wielkopolskich konserwatystów. Doszło do tego ostatecznie około 1840 r., przy okazji sporu o przewodnictwo w redakcji poznańskiego „Tygodnika Literackiego” — sporu, jaki wywiązał się między grupą konserwatywną, do której należeli redaktorzy Antoni Popliński i Józef Łukaszewicz, a grupą demokratyczną, powiązaną z wielkopolską odnogą emigracyjnego Towarzystwa Demokratycznego Polskiego (Antoni Woykowski, wspierany z zewnątrz przez między innymi Karola Libelta i Jędrzeja Moraczewskiego)[113]. Batalię o gazetę wygrał ostatecznie Woykowski, a Berwiński jednoznacznie opowiedział się po jego stronie, narażając się przez to na liczne ataki środowisk zachowawczo-organicznikowskich. Z tym pismem, a zwłaszcza z patronującym mu środowiskiem politycznym, młody poeta zwiąże się na wiele lat.

W roku 1840 we Wrocławiu opublikował pierwszą książkę, Powieści wielkopolskie (w założeniu autora i wydawcy był to pierwszy tom, drugi jednak nigdy się nie ukazał), w której najważniejszym utworem była Bogunka na Gople, określana czasem przez badaczy mianem „opowieści słowiańskiej”. Dzieło to przyniosło Berwińskiemu spory rozgłos, co bardziej życzliwi nazywali go nawet wieszczem, choć z kolei Zygmunt Krasiński obszedł się z nim bezceremonialnie, tyle że uczynił to dyskretnie, w prywatnym liście do Konstantego Gaszyńskiego. Autor Irydiona zarzucił Berwińskiemu chaos myślowy, pisał o „nihilistycznej” próbie przekierowania polszczyzny w stronę „pierwotnego tła słowiańskiego”. „Na każdej kartce podziękowałem losom za zrozumienie trzech lub czterech słów, reszty anim doszedł”[114].

Owa niezrozumiałość językowa — którą wykpiwał Krasiński — stanowiła konsekwencję próby swoistej rekonstrukcji pierwotnej, zapomnianej (czy raczej zaginionej w pomroce dziejów) literatury słowiańskiej. Berwiński, jak słusznie zauważyła Janion, chciał „stworzyć coś w rodzaju odpowiednika domniemanego dawnego języka słowiańskiego — przy pomocy archaizmów, rutenizmów, wyrażeń języka łowieckiego i zwrotów gwarowych”[115]. Nie była to stylizacja nazbyt udana, komplikowała ona dodatkowo odbiór i tak niezbyt jasno wyłożonej idei historiozoficznej. Ponadto autor nadał utworowi niejednolitą formę, zrytmizowaną prozę, wzorowaną na stylu wczesnych utworów Krasińskiego, powiązał z różnymi gatunkami poetyckimi — wyróżnić można balladę, poemat historiozoficzny oraz „polski heksametr”, którym pisana była Pieśń Bojana, w Bogunce wyjątkowo ważna ze względu na zawartą w tym fragmencie utworu czytelną idealizację mitycznego złotego wieku pogańskiej słowiańszczyzny. W partiach poetyckich widoczny był wpływ Mickiewiczowskich Ballad i romansów oraz Konrada Wallenroda — dzieł autora, którego twórczość Berwiński zaczął uważnie studiować jeszcze w leszczyńskim gimnazjum. Młody pisarz sięgał zatem po najlepsze wzory w polskiej literaturze.

Jak zaznaczał w Przypiskach do utworu sam Berwiński,

również w niniejszej powieści czas wyraźnie określony nie jest. Poznać wszakże od razu, że przypada wkrótce po przyjęciu chrześcijaństwa, a może pierwej przed jego upadkiem po śmierci Mieczysława II. Jeszcze naówczas pierwiastek pogański przeważał w Polsce niezawodnie; lud bowiem, który najpóźniej ze wszystkich plemion słowiańskich chrzest przyjął, musiał namiętnie być przywiązany do wiary przodków, musiał kochać starych bogów swoich, musiał tęsknić za nimi; toteż po półwiecznej tęsknocie wrócił na ich łono. Tak zwane bunty po śmierci Mieczysława II niczym innym nie są, jak z jednej strony ostateczną reakcją pogaństwa naprzeciw chrystianizmowi, a z drugiej — słowiańskiej wolności przeciw feudalizmu germańskiego. Lud, który wyrzynał panów swoich za to, że się starym bogom sprzeniewierzyli i gminowładztwo słowiańskie przeinaczali, pamiętał przeszłość swoją i chciał jej powrotu[116].

Rzecz zatem rozgrywała się w połowie XI w. w nadgoplańskiej okolicy i przedstawiała dzieje obdarzonego na romantyczną modłę porywczym charakterem księcia Sokoła — głównego i zarazem negatywnego bohatera, przypominającego w swej zapamiętałości Litawora z Grażyny. Książę ciemiężył lud, lekceważył starosłowiańską wiarę i gminowładcze reguły plemiennego współistnienia. Za ową zdradę wobec tradycji zapłacił najprawdopodobniej najwyższą cenę, zaginął bowiem w tajemniczych okolicznościach podczas polowania, a sprawczynią jego klęski była najpewniej Bogunka, wielkopolska replika Mickiewiczowskiej Świtezianki, bogini Gopła (owe fabularne znaki zapytania — „najprawdopodobniej”, „najpewniej” — biorą się z niedopowiedzeń wpisanych przez autora w bieg zdarzeń, czyli z konwencji romantycznej poetyki tajemnicy, poprawnie stosowanej przez młodego pisarza).

Berwiński zamierzał w symboliczny sposób ukazać wielką konfrontację dwu odmiennych ustrojów społecznych (słowiańskiego gminowładztwa i feudalizmu o germańskim rodowodzie, któremu hołdował książę Sokół) oraz dwu przeciwstawnych religii: pogaństwa, noszącego w jego ujęciu cechę rodzimości, i chrześcijaństwa, wyznania obcego, narzuconego z zewnątrz. W Przypiskach dowodził, iż w tej epoce „wielkiego starcia” polska literatura powinna poszukiwać tematów godnych wielkich dzieł, czasy te bowiem nie ustępują swoją rangą dziejową tym wypadkom, które na przykładzie starożytnego Rzymu opisał Krasiński w Irydionie. Być może — co sugerują Janion i Maciejewski — młody Berwiński, zapalony słowianofil, podzielał wówczas znany pogląd Zoriana Dołęgi Chodakowskiego o tym, że

jedynie era Słowiańszczyzny przedchrześcijańskiej stanowiła okres rozwoju prawdziwej narodowości, gdyż cywilizacja wyrosła na gruncie chrześcijaństwa zatarła pierwiastki rodzime przez narzucenie wzorów cudzoziemskich[117].

Niewątpliwie Berwiński jako autor Bogunki na Gople zdradzał też niezłą znajomość poświęconych Słowiańszczyźnie prac historycznych Joachima Lelewela i Wacława Maciejowskiego. Utwór ten w założeniu pisarza łączyć miał historyzm z ludową fantastyką, historiozofię z walterskotyzmem. Była to próba ambitna, chyba ponad możliwości dwudziestoletniego, niedoświadczonego literata. Przytoczmy jeszcze sumujący wniosek Terleckiego:

Jako całość artystyczna Bogunka na Gople nie jest utworem doskonałym. Nie dostaje jej jednolitości, harmonijności. W niemniejszym stopniu brakuje jej siły wcielania idei w kształt artystyczny. Podejmująca problemat o tej rozległości i wielkości, co Konrad Wallenrod, próbująca ukazać starcie dwu wrogich potęg szczepowych i trochę, jak w Mindowem, dopełniająca tej dramatycznej kolizji konfliktem dwu religij — nie potrafiła znaleźć wyrazu właściwego i sugestywnego dla koncepcji ideowej. Przecież jako próba syntezy kierunków odczuwania i myślenia pewnego czasu i miejsca ma Bogunka wielkie, nieuznane dotąd znaczenie. Doba odrodzenia wielkopolskiego, zwłaszcza w pierwszym okresie nie może być bez niej w pełni zrozumiana i oceniona[118].

W roku 1840 Berwiński opuścił Wrocław. W następnym czteroleciu podróżował po Niemczech, z dłuższymi przystankami w Berlinie, gdzie pilnie studiował pisma Friedricha Schellinga, Georga Wilhelma Hegla i Ludwiga Feuerbacha, poznawał poezję niemiecką, zwłaszcza Heinricha Heinego; szukał też swego miejsca w Poznaniu, gdzie ostatecznie osiadł w roku 1844. Kontynuował w tym czasie zawiązany u schyłku lat 30. trudny romans z hrabianką Jadwigą Wołłowiczówną, córką hrabiego Eustachego Wołłowicza, majętnego właściciela Działania, którą nieoceniony Marceli Motty nazwał „francuską rusałką”, podkreślając jej urodę oraz „łatwość i giętkość w towarzyskiem obejściu”. Coraz głębiej angażował się w konspiracyjną działalność TDP. I pisał.

W roku 1844 opublikował dwa tomy Poezji, które postawiły go w rzędzie najbardziej znaczących pisarzy jego generacji. Tom pierwszy, wydany w Poznaniu, zawierał cykl erotyków Księga światła i złudzeń oraz poemat dygresyjny Don Juan poznański; w tomie drugim, ze względów cenzuralnych ogłoszonym w Brukseli (pod nazwiskiem, nie anonimowo!), znalazły się Parabaza do „Don Juana poznańskiego”, cykl poetycki Księga życia i śmierci oraz niewielki poemat Ostatnia spowiedź w starym kościele.

Księga światła i złudzeń bywa interpretowana jako wierny zapis historii miłości do Wołłowiczówny, rację ma jednak raczej Janion, która dowodziła, iż nie był to

pamiętnik dziejów jednej określonej miłości; jest raczej sztambuch miłości wieku. […] W cyklu Berwińskiego odbija się cała, bogata w odcienie, sławna „miłość romantyczna” w przeróżnych odmianach, maskach, pozach i stylizacjach[119].

W wierszu Wspomnienia tworzył, na wzór liryków Mickiewicza, obraz miłości niemożliwej, której sprzeciwiają się świat i Bóg pospołu, a która ostać się może jedynie w wiernej uczuciu pamięci. Temat ten powracał w różnych lirykach cyklu (Moje słońce, Moja gwiazda), gdy w innych wierszach (Tajemnica, Do***) poeta odwoływał się z kolei do utrwalonego w tradycji romantycznej motywu porzucenia miłości i kochanki na rzecz powinności patriotycznych, służby ojczyźnie. Temat prymatu narodowych obowiązków nad miłością tyleż dobitnie, co i — jak się wydaje — nieco ironicznie wobec konwencji „żołnierskich pożegnań”, wyakcentowany został w wierszu Ostatni Romeo, zamykającym cykl:

Prędzej, o prędzej kończ twoje pieszczoty!

Śmierć na mnie czeka, koń zarżał przed wroty.

Z łez smutne otrzyj powieki!

Bo biada temu, kogo zmartwychwstanie

U nóg płaczącej niewiasty zastanie —

Bywaj mi zdrowa na wieki![120].

Księga światła i złudzeń była w dorobku Berwińskiego pierwszą i ostatnią wyprawą w dziedzinę romantycznej liryki miłosnej.

O ile cykl erotyczny miał wyraźnie rodowód Mickiewiczowski, to drugi utwór, czyli poemat dygresyjny Don Juan poznański przejrzyście nawiązywał do dziedzictwa Juliusza Słowackiego, w szczególności, rzecz jasna, do Beniowskiego. Autor zgodnie z regułami gatunku na plan pierwszy wysunął figurę narratora, mocno upodrzędniając fabułę, której główny wątek dotyczył nocnej schadzki szlachcica i niespełnionego poety o ironicznie bajronicznym, zmitologizowanym imieniu (Don Juan) z dość leciwą wybranką, Anielą, jeszcze panną. W warstwie dygresyjnej narrator, reprezentujący porte-parole autora, najpierw wykpił epigońskie konwencje krajowej poezji miłosnej, a w pieśni drugiej (tyle ich liczył utwór) zaatakował wielkopolską szlachtę, zarzucając jej próżniaczy bądź materialistyczny styl życia oraz hołdowanie banalnym ideom, nieprzystającym do wyzwań czasu.

Poznańskie w najczęściej cytowanej zwrotce poematu[121] przedstawił jako dzielnicę konglomerat, w której w dziwnym splocie współistnieją polskość i germańskość, arystokratyzm i demokratyzm, filozofia (wolnomyślna?) i religijność.

Należy też dodać, iż Berwiński całkiem sprawnie posłużył się w Don Juanie poznańskim chwytami właściwymi dla poematu dygresyjnego: zgrabnie przeskakiwał z tematu na temat, dyskretnie ujawniał tajniki warsztatu (autotematyzm), zręcznie posługiwał się poetyką fragmentu, udanie podkreślał dystans narratora do tematu opowieści i dzieła jako całości. Talentem oczywiście nie dorównywał Słowackiemu, ale ten utwór dowodził, iż jego twórczość wkraczała w fazę dojrzałą. Poecie zarzucono wówczas jednak dość powszechnie nadmierną jednostronność ideową.

W wymiarze światopoglądowym wszelako dobitniejsza była Parabaza, nasycona jeszcze bardziej gwałtowną krytyką szlachty, obarczanej tu winą za utratę niepodległego państwa, oskarżanej o brak uczuć patriotycznych. Berwiński ostentacyjnie podkreślał, że nie wierzy w możliwość odrodzenia tej warstwy społecznej, odrzucał też tak bliską choćby Krasińskiemu wiarę w możliwość solidarystycznego pojednania szlachty i ludu. Przepowiadał rewolucję:

Śmiejcie się, tańczcie — szalejcie —

Ale tańcząc, moje panie,

Pamiętajcie — pamiętajcie,

Że tańczycie na wulkanie[122].

Rewolucja jawi się w tym tekście jako wielce oczekiwane zdarzenie dziejowe, które historię pchnie na nowe tory; mitologizowany lud miał być jej fundamentem i podmiotem.

Bezwarunkowe potępienie szlachty stanowiło także dominantę ideową w cyklu Księga życia i śmierci. Liryczny bohater, „urodzon w hańbie, schowan w poniewierce” (z wiersza Pogrobowiec), namiętnie głosił konieczność krwawej rewolucji ludowej, a konflikt między idealizowanym ludem i szlachtą przedstawiał jako rzeczywistość przesądzoną i nieodwracalną. W najbardziej przypuszczalnie znanym tekście z tego zbioru, wierszu Marsz w przyszłość (uznanym ponoć przez Słowackiego za „utwór genialny”), wierszu wersyfikacyjnie i stylistycznie rzeczywiście wyrafinowanym, wzywał lud do odwrócenia się od „starego Boga” i rozpoczęcia marszu przez „morze krwi”, przez „czerwone morze”[123]. Berwiński nie stronił także od „buntu przeciwko pierwszym buntownikom, czyli Gustawom i Konradom”[124], oskarżał bowiem pierwszą generację romantyków o to, że mogąc wywołać ruch zemsty, błędnie ideę wolności powiązali ze sferą religii, przez co zbiorowość narodową sprowadzili na mesjanistyczne manowce.

Jeśli dodamy, iż w poemacie Ostatnia spowiedź w starym kościele pojawiła się przedstawiona z aprobatą narratora idea porzucenia Kościoła, zdecydowanego odwrócenia się od religii (być może był to wpływ lektury pism Feuerbacha):

Ja z nauk zrobić nie chciałem rzemiosła,

Bo mnie myśl wyższa wyżej innych niosła,

Prawdy szukałem! Zdarłem fałszu maskę

Z oblicza chytrych, z poczciwego czoła

Cudowną wiary odpiąłem przepaskę,

Zasłona spadła, wyszedłem z kościoła![125]

— to trzeba uznać, iż brukselski tom Poezji Berwińskiego stanowił jeden z najbardziej radykalnych światopoglądowo manifestów w ówczesnej polskiej literaturze. Może najbardziej radykalny:

Dwa tomy Poezji z 1844 roku — pisała Janion — stanowiły bezsprzecznie doniosłe zjawisko w dziejach literatury krajowej; było zresztą o nich głośno i w kraju, i na emigracji. Berwiński stał się jednym z najwszechstronniejszych w naszej literaturze twórców „poezji pogardy”, jak to trafnie zostało współcześnie zauważone w „Tygodniku Polskim”. Krytyka współczesna często bardzo brutalnie atakując Berwińskiego za bluźnierstwa, „modlitwy do pałki zbójeckiej”, bezbożność, szyderstwa, pychę, gorycz, „hienizm”, postawę „szczekacza ulicznego”, cynizm, nienawiść, nihilizm itp., nie mogła mu jednocześnie odmówić „niepospolitego talentu” i „znakomitego pióra”[126].

Zdawać się mogło, że te dwa tomy stanowić będą zaledwie wstęp do błyskotliwej, choć może kontrowersyjnej, kariery poetyckiej. Tymczasem dwudziestopięcioletni Berwiński porzucił nagle poezję, nie opublikował już później ani jednego zwartego zbioru liryków czy poematów, z rzadka tylko na różnych etapach swego życia będzie pisywał pojedyncze wiersze. Pochłonął go czyn.

Ryszard Berwiński, stały bywalec na poznańskich salonach, kamrat „karmazynów” (przyjaźnił się między innymi z hrabią Rogerem Raczyńskim), gwiazda pierwszej wielkości na wielkopolskim parnasie, w połowie lat 40. był też jednym z najaktywniej działających w Poznańskiem konspiratorów. Blisko związany z najbardziej radykalnymi przedstawicielami Centralizacji TDP na ziemiach polskich, z Edwardem Dembowskim (którego w roku 1844 publicznie bronił na łamach „Gazety Wielkiego Księstwa Poznańskiego” przed atakami redaktorów konserwatywnego „Orędownika Naukowego”), Walentym Stefańskim, Władysławem Kosińskim, agitował na rzecz rewolucji ludowej, brał udział w nielegalnych ćwiczeniach wojskowych. W jego mieszkaniu przy Starym Rynku zatrzymywali się spiskowi emisariusze z innych dzielnic i z emigracji (jak Wiktor Heltman). „Tam odbywały się narady przywódców poznańskiej konspiracji (Libelta, Stefańskiego, Kosińskiego, Guttrego) i zapadały decyzje polityczne i taktyczne”[127].

W końcu roku 1845 w Poznaniu podziemny Komitet Centralny podjął decyzję o wywołaniu zimą 1846 r. trójzaborowego powstania, na czele którego stanąć miał Ludwik Mierosławski. Berwińskiemu zlecono tajną misję: wespół z Aleksandrem Brudzewskim, majętnym ziemianinem z Wielkopolski, miał udać się do Galicji w celu przekonania tamtejszej szlachty do wsparcia powstańczo-rewolucyjnej akcji. Misja trwała krótko, najwidoczniej poeta tym razem niedostatecznie przestrzegał reguł tajnego działania — z Poznania wyjechał 3 grudnia, a już 14 dni później (17 grudnia) został zatrzymany przez policję austriacką i osadzony w więzieniu w Wiśniczu. Tam w następnych tygodniach docierały do niego kolejne tragiczne wieści — o aresztowaniu przywódców konspiracji w Wielkopolsce, upadku powstania krakowskiego i śmierci przyjaciela, Edwarda Dembowskiego, wreszcie o chłopskiej rabacji. W Wiśniczu spędził rok z okładem, w ciężkich warunkach. W roku 1847 w trakcie przesłuchań prowadzonych w Berlinie przez pruskich śledczych wyszedł na jaw jego udział w poznańskim życiu podziemnym. W konsekwencji tegoż odkrycia Austriacy wydali go w ręce władz pruskich. Berwiński trafił do więzienia berlińskiego, stając się jednym z ponad 250 oskarżonych w słynnym „procesie moabickim”, obejmującym uczestników niedoszłego powstania. W śledztwie poeta zachował się nad wyraz rozsądnie, nie skorzystał — w odróżnieniu choćby od Mierosławskiego — z okazji do wygłaszania heroiczno-wolnościowych deklaracji. Odmówił składania obszerniejszych zeznań, nikogo też nie obciążył, a sąd pruski w wyroku ogłoszonym 2 grudnia 1847 r. uwolnił go od kary, nie znajdując przekonywających dowodów winy. Po blisko dwu latach uwięzienia autor Bogunki wyszedł na wolność i wreszcie wrócił do Poznania.

Następny rok w dziejach Europy i rozebranej Polski, także w życiu samego Berwińskiego, był jeszcze bardziej burzliwy. W lutym 1848 r. paryska rewolucja zapoczątkowała kontynentalną Wiosnę Ludów, 20 marca doszło do w miarę pokojowej irredenty w stolicy Wielkopolski, a młody pisarz był jednym z głównych aktorów tych wydarzeń.

Berwiński — pisał Maciejewski — należał wtedy do trójki ludzi, których uważa się za inicjatorów poznańskich wystąpień. Dwaj pozostali to: Walenty Stefański i Jakub Krauthoffer-Krotowski. Wymienieni „moabitczycy” już w pierwszych dniach marca zaangażowani byli przy kolportażu rewolucyjnych ulotek, a około 15 marca jako pierwsi (a więc jako autorzy i inicjatorzy) podpisują wyłożony w Bazarze (w księgarni Stefańskiego) adres do króla, domagający się „dziejowej sprawiedliwości”, niepodległości dla Polski[128].

Poeta wszedł w skład dwunastoosobowego (później poszerzonego) Komitetu Narodowego, zawiązanego 20 marca w Bazarze i spełniającego wówczas funkcję nieformalnego, lokalnego rządu narodowego. W ramach Komitetu zajmował się przede wszystkim rozwijaniem ruchu powstańczego na wielkopolskiej prowincji, gdzie zaczęły się formować zbrojne oddziały szlacheckopolskie. W łonie Komitetu trwał spór o taktykę i cele nieoczekiwanego, słabo przygotowanego powstania. Środowiska konserwatywne opowiadały się za porozumieniem z rządem pruskim, zajętym rewolucją w Berlinie, w celu uzyskania maksymalnie szerokiej autonomii dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego i skłonienia tegoż rządu do rozpoczęcia wojny z Rosją, czyli otwarcia perspektywy dla odzyskania niepodległości. Natomiast grupa lewicowodemokratyczna, do której zaliczał się Berwiński, opowiadała się za powstaniem antypruskim, odzyskaniem suwerenności w Wielkopolsce (połączonej z głęboką reformą społeczną, zwłaszcza na wsi) i wsparciem spodziewanej irredenty w zaborze rosyjskim. Rachuby te straciły znaczenie po kwietniowych porażkach bitewnych, kiedy to wojska pruskie rozbiły powstańcze oddziały[129].

Berwiński nie był świadkiem militarnej klęski w Wielkopolsce. Na początku kwietnia wyjechał wraz z Rogerem Raczyńskim i Józefem Chosłowskim do Wrocławia na spotkanie z przedstawicielami polskiego ruchu w Galicji, by opracować program wspólnej akcji niepodległościowej, ale zakończyło się ono fiaskiem z winy galicyjskich partnerów. Poznaniacy pojechali zatem do Wiednia, a potem do Krakowa na dalsze rozmowy. W dawnej stolicy Berwiński wziął udział w ulicznych walkach (26 kwietnia) z wojskami austriackimi, które zakończyły się porażką insurgentów. Dalsze etapy politycznej peregrynacji zawiodły poetę znowuż do Wrocławia, a potem do Pragi. We Wrocławiu uczestniczył w ponadzaborowym kongresie politycznym (5-8 maja 1848 r.), prawdopodobnie poznał wtedy Słowackiego. Obrady wrocławskie, toczone w cieniu świeżych klęsk powstańczych w Wielkopolsce i Galicji, nie przyniosły porozumienia między różnymi obozami politycznymi co do dalszych kierunków i form działania, było też jasne, że szanse na zbrojne wybicie się na niepodległość zmalały do minimum.

Berwiński jakieś nadzieje wiązał więc jeszcze z ogólnosłowiańskim ruchem politycznym. W Pradze w czerwcu 1848 r. wziął aktywny udział w Zjeździe Słowiańskim, był jednym z autorów wolnościowego Manifestu do ludów Europy, który zawierał postulat przywrócenia niepodległej Polski. Kres zgromadzeniu, w którym uczestniczyli głównie Polacy, Czesi i Chorwaci, położyło krwawe rozgromienie przez wojska austriackie, dowodzone przez generała Alfreda Windischgrätza, powstania, które wtedy właśnie (12 czerwca) wybuchło w czeskiej metropolii. Berwiński ponownie był obserwatorem i uczestnikiem wolnościowego buntu i kolejny raz przeżył potężne rozczarowanie. Zjazd został przerwany, a poeta bodaj wtedy właśnie utracił nadzieję na rychłe odzyskanie wolności przez Polskę i inne narody słowiańskie. W każdym razie nie podążył już szlakiem przemierzanym przez liczne rzesze polskiej młodzieży, zmierzającej na Węgry, do oddziałów Bema, ani też do Legionu Mickiewicza.

*

Z Pragi Berwiński na kilka miesięcy przeniósł się do Berlina, gdzie w kręgu wielkopolskich polityków zaczęła kiełkować idea utworzenia Ligi Polskiej, legalistycznej, solidarystyczno-organicznikowskiej organizacji, grupującej zarówno środowiska umiarkowanie liberalne, konserwatywne, jak i przegrane w tym momencie demokratyczno-rewolucyjne. Jej celem miało być wywalczenie możliwie szerokiej autonomii politycznej dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego[130]. Jednym z inicjatorów nowego przedsięwzięcia był Potworowski, późniejszy przywódca Ligi i bliski od wczesnej młodości przyjaciel Berwińskiego[131]. Poeta, głęboko zniechęcony kolejnymi klęskami rewolucyjnymi z lat 1846-1848, postanowił — choć nie bez wahań i wątpliwości co do szans na sukces — wesprzeć legalistyczną inicjatywę. Został berlińskim korespondentem poznańskiej „Gazety Polskiej”, która stała się głównym organem prasowym Ligi. Tak zaczął się trwający w jego życiu kilka lat etap terminowania w zawodzie dziennikarza. Wracał więc do pisania, ale poetyckie teksty układał już tylko przygodnie, okazjonalnie, na marginesie innych pisarskich zatrudnień. Z końcem burzliwego roku 1848 wrócił do Poznania, a w dniach 10 i 11 stycznia 1849 r. wziął udział w założycielskim kongresie Ligi Polskiej w Kórniku, gdzie prezesem został — jako wspomniano już — centrowy kandydat Gustaw Potworowski. Berwiński wówczas blisko współpracował przede wszystkim z Libeltem (z którym politycznie związany był od początku lat 40.), najpewniej za jego namową zmienił barwy redakcyjne, przechodząc z „Gazety Polskiej” do „Dziennika Polskiego”, pisma założonego i kierowanego właśnie przez poznańskiego filozofa.

Kariera dziennikarska Berwińskiego została brutalnie przerwana przez władze pruskie, które najpierw w kwietniu 1850 roku zmusiły Ligę do samorozwiązania, a z dniem 1 lipca tego roku wstrzymały wydawanie niektórych gazet polskich, w tym dziennika Libelta. Berwiński przeżył wówczas załamanie nerwowe, na jakiś czas usunął się z życia publicznego. W przełamaniu kryzysu psychicznego i duchowego pomógł mu powrót w dziedzinę prac naukowych. Idąc śladem zainteresowań sięgających jeszcze lat młodzieńczych, zajął się na nowo kulturą i historią ludową, ale wnioski, jakie wysnuł tym razem, mocno zmieniały jego wcześniejsze zapatrywania, zwłaszcza w kwestii historiotwórczej roli ludu. Na początku 1852 r. ukończył dwutomową monografię, pionierską jak na tamte czasy, zatytułowaną Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (rzecz drukiem wydano w Poznaniu w 1854 r.). Książka, budząca uznanie nawet wśród XX-wiecznych folklorystów, zawierała zapis „ludomańskich” rozczarowań Berwińskiego. Oparta na bogatym materiale źródłowym analiza wierzeń, podań, zabobonów wiejskich skłoniła autora do postawienia tezy o imitatorskim, nietwórczym charakterze kultury ludowej. Ponadto Berwiński głęboko zweryfikował podstawy swojej wiary w polityczną wielkość i samodzielność ludu jako kreatora dziejów. Teraz widział w nim zbiorowość niedojrzałą, manipulowaną czy to przez obce rządy, czy też przez rodzimą szlachtę i duchowieństwo.

Powiedzieć będzie trzeba i przyjąć za prawdę niezachwianą, że lud nie jest w społeczeństwie — jak by to wielu mniemać chciało — żadną potęgą samodzielną, od reszty społeczeństwa, którego część integralną stanowi, niezależną i niezawisłą[132].

— pisał nie bez goryczy. Niewątpliwie na zmianę punktu widzenia wpłynęły, jak sam podkreślał, rozczarowania z lat 1846-1848: wykorzystanie chłopów przez rząd austriacki, czego konsekwencją była rabacja, mniej mężna niż się spodziewał postawa na polach bitew wielkopolskich w roku 1848.

Zapewne utrata wiary w sprawczą moc ludu i w sens rachującej na jego siłę rewolucji skłoniła Berwińskiego do włączenia się w oficjalne i legalne życie polityczne, choć na krótko. W roku 1852 wziął udział w wyborach do parlamentu pruskiego i uzyskał mandat poselski w okręgu gnieźnieńskim. Był aktywnym uczestnikiem debat prowadzonych w Kole Polskim, opowiadał się za przyjęciem jednoznacznie opozycyjnej postawy wobec rządu. Miał jednak świadomość, iż berliński parlament w systemie państwa pruskiego odgrywa politycznie rolę marginalną, że dla niewielkiej grupy polskich posłów stanowi co najwyżej trybunę, z której bez większych skutków praktycznych przypominać można o polskim prawie do suwerenności, żądać większej autonomii i walczyć o miejsce języka polskiego w oświacie — zwłaszcza tej ostatniej kwestii Berwiński, który przez krótki czas był nawet sekretarzem Koła, poświęcał dużo uwagi. Dla niepodległościowego romantyka parlamentarne gry i umizgi do różnych niemieckich frakcji — to było zbyt mało. Niewygasły temperament rewolucjonisty, człowieka czynu, popychał go w inną stronę. W październiku 1854 r. — kiedy nadzieje polskie zaczęto coraz mocniej wiązać z polityką francuskiego cesarza Napoleona III i z wojną krymską[133], w której przeciw Rosji wystąpiły Francja, Anglia i Turcja — Berwiński złożył mandat poselski i wkrótce potem wyjechał do Paryża. Rozpoczynał ostatni, znów gorzki, trwający ćwierć wieku, etap w swoim życiu.

W roku 1854 poeta zamknął jeszcze jeden — z pewnością ważny, choć słabiej rozpoznany — rozdział w swojej biografii. Zakończył kilkunastoletni, dramatyczny romans z Wołłowiczówną. Koleje tego związku próbował odtworzyć Terlecki. Nie bez racji pisał on, że „jest to bezsprzecznie najsubtelniejsza, najbardziej zawiła i niestety najbardziej zatajemniczona sprawa w losie życiowym i twórczym poety”[134]. Terlecki przypuszczał, iż ten długi, niezwieńczony małżeństwem romans w pierwszej fazie napotkał na stanowczy sprzeciw rodziców panny, którzy nie chcieli dopuścić do mezaliansu — ona była hrabianką, pochodziła z rodu o znakomicie udokumentowanej przeszłości, on wywodził się z rodziny drobnoszlacheckiej, w przeszłości nieznanej, bez majątku. Badacz przypuszczał, że owa odprawa nie pozostała bez wpływu na radykalizację społecznych poglądów poety, na jego manifestowaną w publikowanych tekstach niechęć do warstw wyższych. Później, gdy Berwiński stał się figurą znaną i sławną, owianą aurą patriotycznego poświęcenia, opór hrabiostwa zmiękł — faktem jest, iż na początku lat 50. Jadwiga i Ryszard byli oficjalnie narzeczonymi.

Nieliczne wzmianki na temat romansu w listach i innych zapiskach Berwińskiego wskazują, że był to związek trudny, burzliwy, naznaczony rozstaniami i powrotami. „Odchodzili, by tęsknić i wracać, wracali, by się wzajemnie udręczać i znowu odchodzić”[135]. Berwiński zapisał w brulionie: „Na czole — w jej układzie — we włosach — w oczach i ustach widzę miłość — tylko w sercu jej nie widzę”. W grudniu 1853 r. odnotował w jednym z listów:

Z panną Jadwigą rozstałem się, jak pewien jestem tą razą na dobre, a w bardzo niedobry sposób. Prawie nie ma podobieństwa po tem, co jej wobec ludzi zrobiłem, żeby mogło jeszcze przyjść do zgody, której ona jak zawsze chce i pragnie[136].

Ale kilka tygodni później znowuż doszło do odrodzenia uczucia — Terlecki na dowód zacytował nieznany wcześniej list poety, pisany w Berlinie 7 lutego 1854 r.:

[…] od przeszłej środy […] siedziałem w Dreźnie, dokąd mnie zaprowadził przypadek, jaki młodszą moją Panią [Jadwigę] spotkał. Spadła ze schodów i wykręciła nogę w kostce. Doniosła mi o tem Matka. […] Nie mogłem się oprzeć, nie mogłem sobie dać rady i pojechałem… najuroczyściej zapewnić mogę, że słabym nie byłem. Byłem nawet twardy — może i za twardy. Świadkami są mi łzy, które stara Pani [matka Jadwigi] nad uporem i niesprawiedliwością mego serca wylewała. Explikacje mieliśmy długie, których koniec był taki, że się dziś wszyscy troje silniej, niż kiedykolwiek kochamy. Mnie kamień spadł z serca. Lepiej mi teraz![137].

Jednak kilka miesięcy później doszło do ostatecznego rozstania, poeta zwrócił narzeczonej jej miłosne listy i w październiku zdecydował się na wyjazd z Wielkopolski, dokąd na stałe nie miał już powrócić. Z listów pisanych z dalekiej Turcji wiadomo, że ukochanej kobiety nigdy nie zapomniał, że ten niepomyślnie zamknięty romans tkwił mocno w jego pamięci. Do końca życia pozostał kawalerem. Jadwiga po rozstaniu z Ryszardem wyszła dwukrotnie za mąż: najpierw za barona von Zetwitz, a po owdowieniu została hrabiną Wielogłowską.

Berwiński w październiku 1854 r. pojechał do Paryża, gdzie nawiązał kontakty ze środowiskiem politycznym skupionym wokół Adama Jerzego Czartoryskiego. Poznał też Adama Mickiewicza. Najpewniej to książę skłonił go do wyjazdu do Turcji — Berwiński miał tam przyczynić się do zażegnania głośnego (wielokrotnie opisywanego w literaturze przedmiotu) sporu kompetencyjnego, jaki wywiązał się między popularnym powieściopisarzem i żołnierzem Michałem Czajkowskim (po przejściu na islam przyjął imię Mehmet Sadyk-Pasza), szefem złożonego ze Słowian pułku kozaków sułtańskich (dominowali w nim Polacy, w części jeńcy z wojny krymskiej) i wysłannikiem księcia Czartoryskiego, Władysławem Zamoyskim, który organizował na zapleczu wojny krymskiej osobną polską formację zbrojną. Berwiński w końcu lipca 1855 r. przybył do Konstantynopola, a następnie wyprawił się do Warny nad Morzem Czarnym, miejsca postoju pułku Zamoyskiego. Rychło opowiedział się po stronie Czajkowskiego, wszedł też w skład jego sztabu.

Wojna krymska chyliła się jednak ku końcowi, zamknęła ją w roku 1856 pokojowa konferencja w Paryżu, podczas której całkowicie pominięto, mimo usilnych zabiegów Czartoryskiego, sprawę polską. Berwiński przeżył kolejne rozczarowanie. Stanął przed pytaniem: co dalej? Jako obywatel pruski mógł wrócić do Wielkopolski, mógł też szukać przystani na „paryskim bruku”. Postanowił pozostać przy Czajkowskim w Turcji, z nadzieją, że będzie to w przyszłości przyczółek tworzenia większej polskiej siły zbrojnej (po rozwiązaniu w lipcu 1856 r. oddziałów Zamoyskiego Sadyk-Pasza z ich resztek zaczął formować pułk dragonów otomańskich, w obręb którego z czasem włączono żołnierzy wyznania chrześcijańskiego, wywodzących się z narodów słowiańskich żyjących w obrębie państwa tureckiego). Berwiński liczył na to, że Turcja, skazana na ustawiczny konflikt z Rosją, wspierać będzie polskie aspiracje niepodległościowe. W roku 1857 wszedł w stopniu porucznika w skład pułku dragonów utworzonego już przez Czajkowskiego, formalnie rzecz biorąc — został tureckim oficerem, choć sam przez cały czas uważał się za „zbrojnego reprezentanta” (wedle jego słów) sprawy polskiej. W następnych latach w listach pisanych do przyjaciół[138] — między innymi Karola Libelta i Władysława Bentkowskiego — bronił swego wyboru, „określał właśnie siebie jako patriotę, który trwa na posterunku, a jedną z jego zasad moralnych była wierność dla generała, dla Sadyka”[139], którego ideę odzyskania niepodległości dzięki wspieranemu przez sułtanat sojuszowi polsko-ukraińskiemu, jak się wydaje, akceptował.

Decyzja o pozostaniu w Turcji, po zawodzie wywołanym wynikami wojny krymskiej, należała do najdziwniejszych i najbardziej zaskakujących w życiu Berwińskiego — zatem trzeba jej tu kilka zdań poświęcić. Berwiński chciał, by widziano w niej nie ekscentryczny kaprys, ale krok przemyślany, dalekosiężny, służący polskim interesom narodowym. Wielkopolskich przyjaciół przekonywał, iż działaniami organicznikowskimi suwerenności odzyskać się nie da, że podzielona Polska musi mieć na zewnątrz swoją stałą siłę zbrojną, która w czasach pokojowych może być przez polskich polityków używana jako narzędzie w dyplomatycznych zabiegach, a w sprzyjającym momencie odegra istotną rolę na polu bitwy. Taka „zbrojna reprezentacja” mogła, jego zdaniem, istnieć tylko na Wschodzie, na ziemiach tureckich.

Formacji naszej — pisał do Bentkowskiego 25 września 1860 r. z obozu na Kosowym Polu — za szkołę tylko do ćwiczenia się w rzemiośle wojennym i do przechowywania jego tradycji. — Jest to raczej już dziś, a być powinien w wyższej na przyszłość mierze, zbrojny wyraz myśli narodowej. Taki zaś tylko wyraz i tylko taki zrozumiany dziś będzie przez dyplomacją[140].

Odwołując się do współczesnej roli, jaką Piemont odgrywał w procesie oswobodzenia i jednoczenia Włoch, dowodził, że polski Piemont można stworzyć właśnie na gruncie tureckim:

Chcąc więc odzyskać niepodległość — przekonywał dalej Bentkowskiego — trzeba wziąść za broń! Na to się wszyscy zgadzamy. „Ale jakże ma wziąść ją dziś Polska, skąd, gdzie i nareszcie, kto ją ma wziąść? — Nie mamy Piemontu — nie mamy Wiktora Emanuela — ani jego armii!” Prawda — niestety! […] Ale szczęście przynajmniej nasze, że mamy innego sprzymierzeńca, który gotów jest stać się dla nas, mutatis mutandis, naszym Piemontem, który gotów jest podać nam i sposobność i możność zeszeregowania się — gotów jest dać i broń. — Tym naszym sprzymierzeńcem jest Turcja; a punktem zbrojnego dla naszej sprawy już dzisiaj oparcia — kadrami dla naszej przyszłej armii sardyńskiej, jest nasz zawiązek wojskowy — nasi Kozacy i Dragoni[141].

Od Libelta, Bentkowskiego i innych wielkopolskich przyjaciół domagał się przysłania grupy młodych ludzi, którzy szkoliliby się w żołnierskim zawodzie, zdobywali oficerskie szlify i w przyszłości pokierowaliby wielką polską formacją zbrojną. Adresaci jego dramatycznych apeli na całą sprawę mieli zgoła inny punkt widzenia, zbagatelizowali jego prośby i geopolityczne pouczenia.

Berwiński niewątpliwie przeceniał rolę „karty polskiej” w polityce tureckiego imperium. Wielonarodowy pułk, w którym służył — Polacy stanowili w nim skromną, choć widoczną część, zajmowali bowiem wiele dowódczych stanowisk[142] — wykorzystywany był przede wszystkim do osłony południowych granic otomańskiego państwa. Poeta stacjonował w Bułgarii, Grecji, Macedonii, zamiast w walkach o Polskę brał udział w starciach z przygranicznymi bandami rozbójniczymi, z przemytnikami… By wyrwać się z trybów hulankowo-żołnierskiego, zbrutalizowanego życia, próbował pisać. W roku 1861 zabiegał o wydanie w Lipsku u Brockhausa zbioru swoich pism z dodatkiem świeżo napisanych Listów z Turcji, ale nie znalazł finansowego wsparcia. W 1863 r. miał nadzieję, że nadchodzi dla niego moment kolejnej dziejowej próby, łudził się, że Turcja wesprze polskich powstańców, tymczasem otomańskie imperium nie chciało konfliktu z Rosją i wobec polskiej insurekcji zachowało neutralny dystans. Wtedy właśnie okazało się, jak naiwne były jego polityczne rachuby, postawione na „turecką kartę”. Także jego ówczesny patron i polityczny mistrz generał Sadyk-Pasza w czasie powstania zachowywał się biernie, „nie starał się o możliwość interwencji, ale raczej ją odsuwał”[143]. Czy Berwiński myślał wówczas o samodzielnym wyprawieniu się do zaboru rosyjskiego i dołączeniu do walczących oddziałów — nie wiadomo. Wspominając czas spędzony w armii tureckiej, po latach, w liście do siostry, napisał: „[…] byłem głupcem złudzeń i omamień”.

W połowie 1865 r., kilka miesięcy po śmierci brata Teofila i matki, uzyskał urlop i przybył do Poznania, po raz ostatni. Spędził tu 10 miesięcy na debatach z przyjaciółmi, rozmawiał o położeniu Polski po kolejnej powstańczej klęsce, nadal bronił idei utrzymywania skromnej choćby siły zbrojnej na Wschodzie, ponoć nawet werbował ochotników (w każdym razie taki zarzut wówczas mu postawiono). Namawiano go, by osiadł w Wielkopolsce, pojawiła się nawet szansa na objęcie posady redaktora „Dziennika Poznańskiego”, ale w kwietniu 1866 r. zdecydował się na powrót do Turcji. Tak naprawdę — trudno powiedzieć, w imię jakiej idei. Przeżył tam jeszcze 13 lat. W roku 1871, idąc za przykładem Czajkowskiego, który czuł się szykanowany przez tureckie dowództwo, poprosił o dymisję z wojska i otrzymał ją. Schorowany, bez majątku i pieniędzy, bez perspektyw na dalszą przyszłość, osiadł w Konstantynopolu. Liczył na zamieszkanie w Adampolu, niewielkiej wsi, założonej w połowie lat 30. dla polskich emigrantów z funduszy Hôtelu Lambert, stało się jednak inaczej. Rok później Czajkowski złożył dla wielu zaskakującą, caropoddańczą deklarację i wyjechał na Ukrainę. Krok ten Berwińskiego rozczarował, ale publicznie potępić swego byłego dowódcy nie chciał[144]. Poeta został sam. Zamyślał o powrocie do kraju, ale tym razem sprzeciwiły się temu władze pruskie. Mieszkał samotnie w nędznych hotelikach i mieszkaniach, w roku 1874 pożar strawił jego nieopublikowane teksty pisane w Turcji[145]. Szczęśliwie dwa lata później nawiązał kontakt z „Gazetą Lwowską” i został jej korespondentem. Komentował bieżące wydarzenia polityczne (u schyłku lat 70. doszło do nowej wojny turecko-rosyjskiej, którą państwo otomańskie przegrało), pisywał też drobne szkice o obyczajowości Turków i Słowian żyjących pod otomańskim zaborem.

Zmarł 17 listopada 1879 r. w Konstantynopolu, we francuskim szpitalu. I była w tej śmierci nieoczekiwana, patetyczna, ale też ironiczna symbolika. Ostatniej posługi udzielił mu bowiem pochodzący ze Żmudzi ksiądz Michał Ławrynowicz, który w roku 1855 — też w listopadzie i też w Konstantynopolu — czuwał nad umierającym Mickiewiczem. Ta sama ręka udzielała ostatniego namaszczenia zarówno poecie, który już za życia stał się narodowym symbolem i którego legendę śmierć jeszcze wzmocniła, jak i twórcy z następnego pokolenia romantyków, którego w młodości niektórzy chcieli widzieć następcą Wieszcza i który, mimo że usilnie próbował zrealizować w praktyce romantyczny ideał czynu, już za życia poznał smak odrzucenia i osamotnienia, a po śmierci wszedł na długie lata w obszar zbiorowej niepamięci.

*

Nie była to typowo wielkopolska biografia. Berwiński nie należał do „ludzi rozsądnych”, ostrożnie ważących życiowe i polityczne wybory, ceniących ład w życiu prywatnym, respektujących legalizm, sprzyjających organicznikowskim projektom. Berwiński wybrał los „człowieka szalonego” — by pozostać przy terminologii zastosowanej przez Mickiewicza w słynnym artykule z roku 1833 O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych — los romantycznego buntownika, kontestującego utrwalany przez wieki porządek społeczny, porywającego się przeciw zaborczym potęgom i niepomyślnej dla Polaków historii. Za swoje nie zawsze chyba dobrze przemyślane wybory zapłacił gorzką cenę w postaci kolejnych zawodów politycznych, zapłacił samotnością, spopielałymi przyjaźniami i utraconą miłością. Zapowiadał się na wybitnego pisarza, ale „poezję” porzucił na rzecz „czynu”, który pchnął go na drogę pełną rozczarowań. Najwybitniejszy znawca biografii Ryszarda Wincentego Berwińskiego, Jarosław Maciejewski, napisał mądre i trafne podsumowanie, które trzeba tu przytoczyć:

Życiorys najwybitniejszego wielkopolskiego poety jest więc […] tylko w części (i to mniejszej) życiorysem pisarza, choć w całości jest historią przylegającą do romantyczno-poetyckiego wzorca biograficznego. Poetą był Berwiński jedynie w kilku młodzieńczych latach swej biografii, łącząc zresztą także w tych latach zaangażowanie w sztuce pióra z tak powszechnym w Europie „świętego przymierza” zaangażowaniem polityczno-konspiracyjnym i z ambicjami badacza-ludoznawcy, a więc z dyscypliną naukową wtedy nową i modną. Później zaś przestał być poetą, a pozostał jedynie politykiem i ludoznawcą, by wreszcie ostatnią część swego żywota, zresztą bardzo długą, zakończyć akcentem żołnierskiego czynu (lepiej może powiedzieć: gestu) w egzotycznym kraju, pod egzotycznym mundurem, z gorzkim przeświadczeniem rozminięcia się ideałów i realiów, celów i skutków swego zaangażowania. Jest w tej biografii i niespełniona, tragiczna miłość, jest ironiczna polemika i patetyczny bunt przeciw nauczycielom i poprzednikom, jest więzienie, są radykalne manifesty polityczne, jest wyobcowanie i rozczarowanie społeczeństwem, są dramatyczne konflikty z otoczeniem i bezsensowne, nieprzemyślane decyzje, jest przyjaźń i wierność, a w końcu — zapomnienie i rozpacz.

Wielkopolaninem był Berwiński z urodzenia, poprzez koligacje rodzinne i towarzyskie, poprzez pewną cząstkę tematyki swych poezji i swych folklorystycznych zainteresowań. Nie był jednak rzecznikiem wąskiego partykularyzmu wielkopolskiego i nie przylegał do kształtującego się właśnie w tym czasie, gdy żył, schematu typowego „poznaniaka”: praktycznego i prawomyślnego, konserwatywnego i niepoetyckiego. Ale właśnie dlatego, że nie był regionalistą, że myślał tak, jak jego rówieśnicy w Warszawie, Krakowie, Lwowie czy Wilnie, że przemawiał w imieniu całej nieszczęsnej generacji Wiosny Ludów, że swą politykę i postulaty ideowe kształtował zawsze nie tylko z punktu widzenia interesów jednej dzielnicy — wszedł do rzędu postaci najznakomitszych tej dzielnicy; najznakomitszych w tym długim zestawie ludzi nieprzeciętnych, jacy na pożywce regionalnych osiągnięć organizacyjnych wyrośli w pierwszej połowie XIX wieku w Wielkopolsce i pozostawili trwały ślad w ogólnopolskiej tradycji kulturalnej[146].

Przypisy

[13] Zob. W. Weintraub, Mickiewicz — Bakunin, w: tegoż, Mickiewicz — mistyczny polityk i inne studia o poecie, wybór i oprac. Z. Stefanowska, Warszawa 1998, s. 140-162.

[14] Zob. m. in.: S. Kieniewicz, Legion Mickiewicza, Warszawa 1957; A. Witkowska, Adam Mickiewicz. Słowo i czyn, wyd. 2, Warszawa 1998, s. 254-271.

[15] A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 16, Warszawa 2004, s. 511.

[16] Tamże, s. 523.

[17] Tamże, s. 537.

[18] D. Pavličević, Historia Chorwacji, przeł. Ł. Danielewska, Poznań 2004, s. 251.

[19] B. Jelavich, Historia Bałkanów. Wiek XVIII i XIX, przeł. J. Polak, K. Salawa, Kraków 2005, s. 311.

[20] W. Felczak, T. Wasilewski, Historia Jugosławii, Wrocław 1985, s. 324.

[21] J. Skowronek, M. Tanty, T. Wasilewski, Słowianie południowi i zachodni VI-XX wiek, Warszawa 2005, s. 278.

[22] A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 12, Warszawa 1997, s. 11.

[23] L. Durković-Jakšić, Mickiewicz i Jugosłowianie, wstęp Z. Grot, przeł. J. Leśny, W. Szulc, B. Zieliński, Poznań 1984, s. 111.

[24] A. Mickiewicz, Dzieła…, t. 16, s. 544.

[25] L. Durković-Jakšić, dz.cyt., s. 120.

[26] Tamże, s. 123.

[27] H. Batowski, Ze słowiańskich mickiewiczianów, Warszawa 1980, s. 51.

[28] „Możemy sądzić — pisał Henryk Batowski — że Brlić rozmawiał z Mickiewiczem o stosunku Jelačicia do Austrii. Brlić za każdą cenę chciał przekonać polskiego poetę i wszystkich swoich znajomych w Paryżu, że Jelačić jakoby nie jest tak bardzo oddany Austrii, jak to wyglądało, że prowadzić będzie czysto słowiańską politykę i że wystąpił przeciw rewolucji węgierskiej tylko z powodu prowokacji ze strony szlachty węgierskiej. […] W każdym razie pobyt Brlicia w Paryżu na początku r. 1849 i jego osobisty kontakt z Mickiewiczem były konkretną przyczyną tego, że «Trybuna Ludów» nie krytykowała Jelačicia i Chorwatów z powodu ich proaustriackiego postępowania. Jak się zdaje, Brlić potrafił swoją argumentacją przekonać Mickiewicza, że ówczesna chorwacka polityka w Austrii ma charakter tylko doraźnej taktyki” (tamże, s. 58). Jak wykażę w dalszej części tekstu, nie wszystkie tezy Batowskiego dają się obronić.

[29] Zob. Durković-Jakšić, dz.cyt., s. 135-151.

[30] A.T. Berlitch, Tentances des Slaves du Midi, „La Tribune des Peuples”, 22 marca 1849.

[31] Zob. Durković-Jakšić, dz.cyt., s. 129-130.

[32] Oto stosowny cytat: „Z Petersburga Radetzky otrzymuje swój żołd; stamtąd prawdopodobnie odbiera rozkazy; to pewna, że w Petersburgu znają już przyszłe plany Radetzky’ego i jawnie o nich mówią. Według tego, co powiadają, Radetzky, w razie gdyby nie mógł dotrzymać pola Piemontczykom, wycofałby się poza Adygę. Usiłowałby utrzymać linie łączności z Friuli i Ilirią i na tych pozycjach oczekiwałby rychłego nadciągnięcia armij Windischgraetza i Jelaczicia” (A. Mickiewicz, Dzieła…, t. 12, s. 56).

[33] Tamże, s. 330.

[34] Tamże, s. 269.

[35] Zob. m. in.: S. Kieniewicz, Legion Mickiewicza, Warszawa 1957; A. Witkowska, Adam Mickiewicz. Słowo i czyn, wyd. 2, Warszawa 1998, s. 254-271; L. Durković-Jakšić, Mickiewicz i Jugosłowianie, wstęp Z. Grot, przeł. J. Leśny, W. Szulc, B. Zieliński, Poznań 1984.

[36] Bodaj najpełniejszą rekonstrukcję polskich XIX-wiecznych ujęć Niemca i kwestii niemieckiej przedstawił Wojciech Wrzesiński w znakomitej monografii Sąsiad czy wróg? Ze studiów na kształtowaniem obrazu Niemca w Polsce w latach 1795-1939 (Wrocław 1992). Zob. też prace Hansa H. Hahna (Stereotypy — tożsamość — konteksty. Studia nad polską i europejską historią, przeł. K. Śliwińska i in., Poznań 2011, s. 7-90) i Michaela G. Muellera (Zrozumieć polską historię, Poznań 2012; zwłaszcza szkic Niemiecka „Ostforschung” — obrazy i wyobrażenia o historii Polski epoki nowożytnej, przeł. K. Rapp, s. 19-36).

[37] A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 2, Warszawa 1997, s. 21.

[38] Zob. W. Wrzesiński, dz.cyt., s. 26.

[39] Zob. S. Meresiński, Niemiec, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Wrocław 1991, s. 605-607; szerzej problematykę tę analizowałem w szkicu Obraz Niemca w polskiej literaturze XIX wieku. Przypisy do portretu zbiorowego (zob. Katastrofizm, ateizm i inne obrachunki. Szkice o ideach polskich romantyków, Poznań 2015, s. 88-105).

[40] A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 10, Warszawa 1998, s. 216.

[41] Tamże, s. 227.

[42] Przegląd opinii na temat relacji Mickiewicz — Hegel oraz stosunku polskiego poety do myśli niemieckiej — zob. E. Zarych, Romantycy, myśliciele, inspiratorzy. Badania nad wpływem filozofii niemieckiej — od Kanta do Hegla — na literaturę polskiego romantyzmu (Gdańsk 2011, s. 134-138). Sposób ujęcia filozofii niemieckiej w prelekcjach analizował Bernard Woodrow Januszewski w studium Problematyka filozoficzna w wykładach paryskich Adama Mickiewicza (Wrocław 1986, s. 11-30).

[43] A. Mickiewicz, Dzieła…, t. 10, s. 272-273.

[44] H.A. Winkler, Długa droga na Zachód. Dzieje Niemiec, t. 1: 1806-1933, przeł. V. Gronowicz, M. Kopij, W. Kunicki, Wrocław 2007, s. 104.

[45] „W tej równoczesności ruchów rewolucyjnych dyplomacja widziała jeno wynik wysiłków klubów i tajnych stowarzyszeń. My jednak możemy twierdzić bez obawy, że nam ktoś zada kłam, że najczynniejsi, najpotężniejsi z klubistów są dalecy od przypisywania sobie tego rozległego wpływu. Historia dowiedzie (wypadki już tego dowodzą), że to, przeciwnie, reakcja, zorganizowana na kształt ogromnego klubu, na kształt tajnego stowarzyszenia, po dziś dzień nie przestała działać we wszystkich punktach Europy podług planu mądrze ułożonego przez jej tajemniczych wodzów. Istnieje pewien reakcjonista, który niby człowiek tajemny trybunału femicznego żyje w samotności, ukrywa się pod maską bezimienności i podpisuje wyroki, które tuż po wydaniu są wykonywane w całej Europie. Książę Metternich, samotnik londyński, wypracowuje plany dla gabinetu petersburskiego, księżna Lieven udziela ich p. Guizotowi, a tajni pośrednicy niższego rzędu, w rodzaju Klindworthów, mają za zadanie podsuwać je skutecznie gabinetowi francuskiemu” (A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 12, Warszawa 1997, s. 62-63.

[46] Tamże, s. 64.

[47] Tamże, s. 94.

[48] Tamże, s. 95.

[49] H.A. Winkler, dz.cyt., s. 124.

[50] J. Bachórz, Mickiewiczowska idea Europy, w: tegoż, Jak pachnie na Litwie Mickiewicza i inne studia o romantyzmie, Gdańsk 2003, s. 143.

[51] Zob. W. Weintraub, Mickiewicz — mistyczny polityk, w: Mickiewicz — mistyczny polityk i inne studia o poecie, wybór i oprac. Z. Stefanowska, Warszawa 1998, s. 13-51.

[52] „Mickiewicz żywił kult dla Napoleona — pisał Weintraub. — Po spotkaniu z Towiańskim kult ten przybrał formy ekstatyczne. W Ludwiku Napoleonie widział kontynuatora napoleońskich tradycji, człowieka, którego opatrzność przeznaczyła na to, by prowadził Francję w rewolucyjnych wojnach przeciwko rządom absolutnym. Ten właśnie entuzjazm dla Ludwika Napoleona zniechęcił Hercena do współpracy z «Trybuną Ludów» i z Mickiewiczem. Nie podzielali też tego entuzjazmu redaktora współpracownicy gazety. […] Tak więc, zdaniem Mickiewicza, były we Francji dwie siły, które powinny prowadzić do wojny: Ludwik Napoleon i robotnicy. Siły te, jego zdaniem, powinny zostać zespolone, pójść razem. To była w jego oczach najlepsza rękojmia rewolucyjnej wojny. Wiemy dzisiaj, iż nadzieje te były naiwne i że Ludwik Napoleon oparł swój reżim na zupełnie innych siłach społecznych. Trzeba jednak powiedzieć, że złudzenia te były podówczas wcale rozpowszechnione” (tamże, s. 45).

[53] A. Mickiewicz, Dzieła…, t. 12, s. 202.

[54] Tamże, s. 212.

[55] M. Mochnacki, O rewolucji w Niemczech, w: tegoż, Pisma krytyczne i polityczne, red. J. Kubiak, E. Nowicka, Z. Przychodniak, t. 2, Kraków 1996, s. 182.

[56] Tamże, s. 192.

[57] A. Mickiewicz, Dzieła…, t.12, s. 213.

[58] Tamże, s. 214.

[59] H.A. Winkler, dz.cyt., s. 130-131.

[60] Pisał Norman Davies: „Rok 1848, widziany z bliskiej perspektywy, przyniósł zatem serię klęsk liberalizmu. […] Ale rok 1848 szybko zaczęto uważać za punkt przełomowy dla spraw Europy. Reakcyjne rządy odniosły wprawdzie triumf, ale za tak wielką cenę, że nie mogły sobie pozwolić na powtórkę. Konstytucje, które nadano, narzucono i w niektórych przypadkach unieważniono, stopniowo wprowadzano ponownie lub poszerzano. Odrzucano wprawdzie metody przemocy stosowane przez rewolucjonistów, ale same reformy polityczne i społeczne, jakich się domagali, zaczęto teraz poważnie brać pod uwagę. Z pewnym opóźnieniem monarchowie Europy uświadomili sobie, że mądre ustępstwa na rzecz żądań ludu są lepsze od nieustających represji. Podstawowa liberalna zasada rządów opartych na wolnej grze sił politycznych stopniowo zyskiwała sobie szerokie poparcie. W ciągu następnego dwudziestolecia zwycięzcy z 1848 roku jeden po drugim rezygnowali ze swoich sztywnych stanowisk. Aspiracje narodowe i konstytucyjne znów wysunęły się na pierwszy plan” (N. Davies, Europa. Rozprawa historyka z historią, przeł. E. Tabakowska, Kraków 1998, s. 859).

[61] H.A.Winkler, dz.cyt., s. 110.

[62] M.G. Mueller, Naród niemiecki i polski pomiędzy Kongresem Wiedeńskim a Wiosną Ludów, przeł. A. Peszke, w: Zrozumieć polską historię, Poznań 2012, s. 381-382.

[63] Z. Przychodniak, Między romantyzmem a nowoczesnością. Adam Mickiewicz i „Trybuna Ludów”, w: tegoż, Walka o rząd dusz. Studia o literaturze i polityce Wielkiej Emigracji, Poznań 2001, s. 262.

[64] A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 16, Warszawa 2004, s. 551.

[65] Zob. tamże, s. 643-644.

[66] A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 17, Warszawa 2005, s. 62.

[67] O nastawieniu Krasińskiego do Wiosny Ludów — zob. m. in.: J. Kleiner, Wielcy romantycy polscy wobec roku 1848, w: 1848. W stulecie Wiosny Ludów, Lublin 1948; Z. Sudolski, Krasiński wobec 1848 roku, w: Romantycy i rewolucja, red. A. Kowalczykowa, Wrocław 1980. Obszernie o tej kwestii pisałem w książce Rosja Krasińskiego. Rzecz o nieprzejednaniu (Poznań 2005; tu zob.: Moskiewsko-polski bój o Europę: rabacja, Wiosna Ludów, wojna krymska; Rewolucja w Rosji według Krasińskiego).

[68] Z. Krasiński, Listy do Delfiny Potockiej, oprac. Z. Sudolski, t. 3, Warszawa 1975, s. 799-800.

[69] Z. Krasiński, Listy do Adama Sołtana, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1970, s. 537.

[70] Z. Krasiński, Listy do Koźmianów, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1977, t. 1, s. 290.

[71] Z. Krasiński, Listy do Stanisława Małachowskiego, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1979, s. 209.

[72] O rzymskim sporze Mickiewicza i Krasińskiego — zob. m. in.: W. Weintraub, Mickiewicz — Bakunin, „Kultura” [paryska] 1949, nr 8; A. Witkowska, Mickiewicz. Słowo i czyn, wyd. 4 zmienione, Warszawa 1998; Z. Sudolski, Zygmunt Krasiński, Warszawa 1974; E. Bieńkowska, Rzym 1848, „Znak” 1974, nr 10. Konflikt ten obszernie analizowałem w rozdziale „Zmoskalenie” Adama. Wokół rzymskiego sporu Krasińskiego i Mickiewicza (zob. J. Fiećko, Rosja Krasińskiego. Rzecz o nieprzejednaniu, Poznań 2005).

[73] Z. Krasiński, Listy do Stanisława Małachowskiego, s. 189.

[74] I tak 23 kwietnia 1848 r., a więc u schyłku powstania wielkopolskiego, do Cieszkowskiego pisał z Rzymu, że „Nic a nic wymiarkować nie możem z wieści poznańskich, galicyjskich i moskiewskich” (Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego, Edwarda Jaroszyńskiego, Bronisława Trentowskiego, oprac. Z. Sudolski, t. 1, Warszawa 1988, s. 343). Zarazem słyszał o rabunku, jakiego 8 maja dopuścili się Prusacy w rogalińskim pałacu, dlatego Cieszkowskiego 31 maja z troską zapytywał: „Co się z Wierzenicą stało? Czy jak Rogalin?” (tamże, s. 351).

[75] Poświadcza to korespondencja do Potockiej z 5 kwietnia 1848 r.: „Oto z 24-go marca list od Ojca z Warszawy. […] Doniósł, że dotąd spokojnie w Królestwie, że we Lwowie i w Krakowie połączyli się obywatele z Niemcami i pobraceni opierają się komunizmowi, ale że w Poznańskiem komunizm się szerzy i stamtąd zagraża, że jednak się jego w Królestwie nie lękają obywatele” (Z. Krasiński, Listy do Delfiny Potockiej, t. 3, s. 790).

[76] Z. Sudolski, Wincenty Krasiński i współcześni. Studia i materiały, Warszawa 2003, s. 240.

[77] Tamże, s. 242.

[78] Z. Krasiński, Listy do Delfiny Potockiej, t. 3, s. 767.

[79] Tamże, s. 815 (list z 19-20 kwietnia 1848 r., pisany z Rzymu).

[80] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego…, t. 1, s. 355-356.

[81] E. Dembowski, Piśmiennictwo polskie w zarysie, w: tegoż, Pisma, t. 5, Warszawa 1955, s. 328.

[82] A. Małecki, O stanowisku i dziełach autora „Irydiona”, „Rok”, luty 1846, s. 97.

[83] J. Koźmian, Dwa ideały polskie, „Przegląd Poznański” 1851, t. 12, s. 127.

[84] Z. Krasiński, Listy do Koźmianów, t. 1, s. 323 (list z 23 marca 1851 r.).

[85] Z. Krasiński, Listy do Konstantego Gaszyńskiego, oprac. Z Sudolski, Warszawa 1971, s. 192-193 (list z 18 grudnia 1838 r.).

[86] P. Hertz, Noty i uwagi, w: Z. Krasiński, Dzieła literackie, oprac. P. Hertz, t. 3, Warszawa 1973, s. 382.

[87] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego…, t. 1, s. 118 (list z 14 sierpnia 1843 r.).

[88] Zob. Z. Muszyńska [Z. Trojanowiczowa], Krasińskiego „wierzeniczenia”, w: Literackie przystanki nad Wartą, red. Z. Szweykowski, Poznań 1962, s. 179-208.

[89] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego…, t. 2, s. 74–75 (list z 16 grudnia 1846 r.).

[90] Z. Krasiński, Listy do Delfiny Potockiej, t. 3, s. 185 (list z 7 listopada 1846 r.).

[91] Tamże, s. 700 (list z 27 lutego 1848 r.).

[92] Dzieje Wielkopolski, red. W. Jakóbczyk, t. 2, Poznań 1973, s. 180, 182. Szeroko o organicznikowskiej działalności Marcinkowskiego pisał Jakóbczyk w monografii Karol Marcinkowski (Poznań 1966).

[93] Według Paprockiego. Cyt. za: Dzieje Wielkopolski, t. 2, s. 183.

[94] Tamże, Warszawa 1964, s. 114-115.

[95] Tamże, s. 123.

[96] Dzieje Wielkopolski, t. 2, s. 221. Na temat politycznej działalności Ligi Polskiej — zob. m. in. Z. Grot, Działalność polskich posłów w sejmie pruskim w latach 1848-1850, Poznań 1961.

[97] Dzieje Wielkopolski, t. 2, s. 221-222.

[98] Szerzej o kwestii stosunku Mickiewicza do spraw wielkopolskich w schyłkowych latach 40. traktuje szkic poprzedni.

[99] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego…, t. 2, s. 137.

[100] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego…, t. 1, s. 443.

[101] Tamże, s. 419 (list z 25 grudnia 1848 r.).

[102] Z. Krasiński, Listy do Koźmianów, t. 1, s. 260.

[103] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego…, t. 1, s. 478 (list z 30 marca 1849 r.).

[104] Tamże, s. 467 (list z 16 marca 1849 r.).

[105] Tamże, s. 508.

[106] Tamże, s. 541.

[107] Zob.: T. Terlecki, Rodowód poetycki Ryszarda Berwińskiego, Poznań 1937; J. Maciejewski, Ryszard Wincenty Berwiński 1819-1879, w: Wielkopolanie XIX wieku, red. W. Jakóbczyk, t. 2, Poznań 1969, s. 199-234; M. Janion, Ostatni romantyk (Ryszard Berwiński), w: tejże, Prace wybrane, t. 5: Biografie romantyczne, Kraków 2002.

[108] Ostatnio szerzej spuściznę poetycką i losy Berwińskiego analizował Zbigniew Przychodniak w szkicu Wiosna i jesień poetów: Poznań 1848 r. (zob. Z. Przychodniak, Poszukiwania, cierpienia i eksplozje. Dwanaście szkiców postromantycznych, Kraków 2016, s. 202-229).

[109] T. Terlecki, dz.cyt., s. 6.

[110] O tym czasopiśmie ważne informacje zawiera szkic Teresy Brzozowskiej Folklor i folklorystyka w leszczyńskim „Przyjacielu Ludu” („Literatura Ludowa” 1965, nr 2-3) oraz napisany przez nią rozdział w Dziejach folklorystyki polskiej 1800-1863 (Wrocław 1963).

[111] J. Maciejewski, dz.cyt., s. 204.

[112] Zob.: T. Mikulski, Towarzystwo Literacko-Słowiańskie, w: tegoż, Temat Wrocław. Szkice śląskie, wyd. 2, Wrocław 1975; E. Achremowicz, T. Żabski, Towarzystwo Literacko-Słowiańskie we Wrocławiu, Wrocław 1973.

[113] Zob. B. Zakrzewski, „Tygodnik Literacki”, Warszawa 1964.

[114] Z. Krasiński, Listy do Konstantego Gaszyńskiego, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1971, s. 219 (list z 29 września 1840 r.).

[115] M. Janion, dz.cyt., s. 134.

[116] R. Berwiński, Księga życia i śmierci (wybór pism), oprac. M. Janion, Warszawa 1953, s. 290-291.

[117] M. Janion, dz.cyt., s. 136.

[118] T. Terlecki, dz.cyt., s. 89-90.

[119] M. Janion, dz.cyt., s. 145.

[120] R. Berwiński, dz.cyt., s. 98.

[121] Oto ta zwrotka:

W Poznańskiem jednak, ach! w tym Poznańskiem

W tym naszym polsko-germańsko-

Arysto-demokratyczno-pańsko-

Filozoficznie-kapłańskiem.

[122] R. Berwiński, dz.cyt., s. 136.

[123] Warto przypomnieć finał tego „krwawego” wiersza:

„Tu chce zniszczyć ród człowieczy

Faraonów moc,

A aniołów ani mieczy

Bóg nie zsyła ku odsieczy,

Choć prosim dzień, noc!

Więc gdy stary Bóg nie słucha,

Pomódlmy się do obucha,

Uściśnijmy noże

I dalej za morze

Krwi!

Za czerwone morze!

[124] J. Maciejewski, dz.cyt., s. 211.

[125] R. Berwiński, dz.cyt., s. 196.

[126] M. Janion, dz.cyt., s. 160-161.

[127] J. Maciejewski, dz.cyt., s. 214.

[128] Tamże, s. 217.

[129] Zob.: J. Feldman, Sprawa polska w roku 1848, Kraków 1933; S. Kieniewicz, Społeczeństwo polskie w powstaniu poznańskim 1848 r., Warszawa 1960.

[130] Por.: W. Jakóbczyk, Studia nad dziejami Wielkopolski, t. 1, Poznań 1951; Z. Grot, Działalność polskich posłów w sejmie pruskim w latach 1848-1850, Poznań 1961.

[131] O politycznej karierze prezesa Ligi Polskiej — zob. F. Szafrański, Gustaw Potworowski, Poznań 1939.

[132] R. Berwiński, Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. 2, Poznań 1854, s. 216.

[133] Por.: M. Handelsman, Adam Czartoryski, t. 3, Warszawa 1949; J. Ziółek, Stosunek Wielkiej Emigracji do dynastii Bonapartych, Lublin 1980.

[134] T. Terlecki, dz.cyt., s. 196.

[135] Tamże, s. 206.

[136] Cyt. za: tamże, s. 207.

[137] Cyt. za: tamże, s. 207-208.

[138] Zob. T. Terlecki, Listy tureckie Ryszarda Berwińskiego do Władysława Bentkowskiego i Karola Libelta, „Kronika Miasta Poznania” 1932, s. 382-396 i 1933, s. 78-94.

[139] J. Maciejewski, dz.cyt., s. 228.

[140] Cyt. za: T. Terlecki, Listy tureckie…, s. 82.

[141] Tamże, s. 83.

[142] O roli Polaków w pułku Czajkowskiego Berwiński pisał do Bentkowskiego: „Co zaś do sprawy naszej: formacja chrześcijańska w Turcji, to formacja przeważnie słowiańska, a formacja taka z komendantami od góry aż do dołu polskimi, to formacja jeśli nie czysto polska, to przynajmniej mająca charakter tak wybitnie polski, że ciekawy byłbym widzieć zdumienie Wasze, gdybyście na własne oczy zobaczyli przemianę, jaką w parę miesięcy robi się pomiędzy nami z Bułgarem, Bośniakiem, a nawet z Tatarem Krymskim. Wszyscy po polsku mówią, śpiewają i klną” (cyt. za: tamże, s. 86).

[143] Tamże, s. 388-389. O poczynaniach Czajkowskiego w okresie powstania styczniowego — zob. F. Rawita-Gawroński, Michał Czajkowski (Sadyk-Pasza) — jego życie, działalność wojskowa i literacka. Zarys biograficzny, Petersburg 1901.

[144] O decyzji Czajkowskiego tak pisał do siostry 11 grudnia 1874 r.: „[…] sumiennie jako Polak powiedzieć mogę, że należy go żałować, ale kamieniem na niego ciskać się nie godzi! Pomylił się w politycznych rachubach, — a człowiekowi wolno się mylić — bo człowiek” (T. Terlecki, Listy tureckie…, s. 390-391).

[145] W liście z 19 sierpnia 1874 r. donosił: „[…] mnie się spaliły wszystkie moje już wykończone manuskrypta i wszystkie notatki i zapiski, jakie tu sobie w czasie dwudziestoletniego pobytu na wschodzie zbierałem” (tamże, s. 84).

[146] J. Maciejewski, dz.cyt., s. 233-234.

Część druga. Polityka i „teologia polityczna”

1. Okrucieństwo carów według Adama Mickiewicza. Raz jeszcze o przypadku Iwana IV Groźnego i Piotra I w prelekcjach paryskich[147]

Słownik języka Adama Mickiewicza odnotowuje 38 przypadków użycia w języku pisanym poety słów takich jak „okrucieństwo”, „okrutnie”, „okrutnik”, „okrutny”, z których nieliczne miały humorystyczne zabarwienie, zazwyczaj jednak oznaczały one „srogość, brak litości”. Najczęściej pojawiały się w tekstach mających charakter historycznego dyskursu, w przypisach do Grażyny (gdy komentował działania zakonu krzyżackiego) czy w niedokończonej rozprawie Pierwsze wieki historii polskiej (tu pojęciami tego rodzaju dość często opatrywał czyny pierwszych Piastów). W tekstach poetyckich słów tych używał rzadziej i bodaj najmocniej nasycił tego rodzaju „terminologią” III część Dziadów (od przedmowy poczynając), co nie dziwi, tu bowiem temat martyrologii, rosyjskich prześladowań znalazł się w centrum problemowym dzieła.

W dramacie tym sprawa carskiego okrucieństwa, rozumianego jako cecha osobnicza, ale jeszcze bardziej jako integralny czynnik „systematu caryzmu”, znalazła pierwszą wielką kulminację. Figura cara okrutnika pojawia się w kluczowych fragmentach, z finałem Improwizacji Konrada włącznie, kiedy to zbuntowany bohater Bogu nadaje tytuł cara (w czym Ryszard Przybylski słusznie widział gest „przeistoczenia Stwórcy z dobrego Boga miłości — w założyciela systematu przemocy, z Boga wolności — w tyrana”[148]). W rozumieniu zbuntowanego Konrada, żyjącego w przeświadczeniu, iż w świecie, zwłaszcza w jego domenie politycznej, górę bierze zło tyranii, projektującego przy tym prowokacyjnie fantazmat okrutnego w swym milczeniu Boga, każdy car, jako instytucja historyczna, był symbolem uniwersalnego zła, okrucieństwa władzy. Te dwa czynniki, okrucieństwo i caryzm, jeszcze dobitniej powiązane zostały w wypowiedziach postaci odgrywających ważną rolę w mesjanistycznym wątku dramatu, Ewy i księdza Piotra; oboje tytuł carski wiążą bowiem z imieniem Heroda. Ewa mówi:

Litwin, co dziś tu przybył, uciekł od Moskali;

Strach słyszeć, co tam oni z nim wyrabiali.

Zły car kazał ich wszystkich do ciemnicy wsadzić

I jak Herod chce całe pokolenie zgładzić[149].

Ksiądz Piotr już w pierwszym zdaniu Widzenia posłużył się tym samym porównaniem: „Tyran wstał — Herod! — Panie, cała Polska młoda/ Wydana w ręce Heroda”[150]. W intencji autora postać Heroda miała stać się w symbolice okrucieństwa głównym punktem odniesienia dla figur carskich. Poeta wywoływał tu skojarzenia oczywiście nie tyle z Herodem Wielkim jako postacią historyczną, królem Judei opisanym w licznych przekazach, ale z jego obrazem utrwalonym w Ewangelii według św. Mateusza, w której przedstawiony został jako zbrodniarz szczególnego rodzaju, mordujący zastępy dzieci z powodu podejrzenia, iż jedno z nich odebrać mu może w przyszłości królewską władzę. Poeta zapewne wiedział, choćby z Wojny żydowskiej, wielkiego dzieła Józefa Flawiusza, że zmityzowana, zakodowana w chrześcijańskiej kulturze „rzeź niewiniątek” stanowiła swego rodzaju biblijny apokryf historyczny, czyli przedstawiała jako fakt zdarzenie zmyślone. Flawiusz, podobnie jak historycy XX-wieczni[151], postać renowatora Świątyni Salomona przedstawił bardzo niejednoznacznie, jako swego rodzaju realistę politycznego, utalentowanego wodza, wielkiego budowniczego i zarazem człowieka zdolnego do popełniania okrucieństw, także wobec najbliższych (jak pisał, w jego postępowaniu ujawniał się „krwiożerczy szał do pognębienia swoich przeciwników”[152]). Komparatystyczny chwyt, zestawiający cara — prześladowcę młodzieży z biblijnym „mordercą dzieci”, problem okrucieństwa dokumentował ze szczególną siłą, jednocześnie przenosił go ze sfery politycznej w sakralną i uniwersalną. Z cechy tej bowiem nie tylko czynił znak caryzmu, ale też wyprowadzał silną analogię mesjańską o pozytywnym znaczeniu: wedle Ewangelii działanie Heroda chybiło celu, podobnie też prześladowania z czasów Aleksandra I (który w tej opowieści stawał się, pars pro toto, reprezentantem trwałej zasady spajającej dzieje samodzierżawia) nie mogły zniszczyć wolnościowej, uniwersalnej misji Polaków.

W Ustępie III części Dziadów poeta na planie pierwszym postawił figurę Piotra Wielkiego, znowu — choć już nie tak bezpośrednio — sięgając po analogię biblijną. Mickiewicz osadził go bowiem w roli nowożytnego wcielenia Nabuchodonozora II, króla Babilonii, sprawcy wyprowadzenia Żydów z Ziemi Świętej, opisanego między innymi w Księdze Jeremiasza i II Księdze Królów. Imperatora Mickiewicz ukazał jako twórcę nowego Babilonu, czyli Petersburga, miasta „szatańskiego”, w jego ujęciu nieudolnie kopiującego zachodnie metropolie, zbudowanego w miejscu nienadającym się do życia, i to za cenę życia „stu tysięcy chłopów” — tu przywołał czynnik okrucieństwa, wpisany w kreatorską pasję północnego władcy. Podważył także istotę cywilizacyjnych reform Piotra I, tak mocno sławionych w kulturze rosyjskiej. Mickiewicz wyeksponował negatywne strony tego dzieła, podkreślał, iż cesarz Rosji nie oświecił, natomiast rozbudował system represyjny, państwo i wszechwładzę uczynił najwyższą wartością, a imperialne ambicje caratu przesterował na Zachód. Ideę antyeuropejskiej inwazji poeta traktował jako najgroźniejszy, choć na Zachodzie nierozpoznany, najbardziej trwały składnik spadku po epoce założyciela Petersburga, podejmowany przez jego następców. Piotr I z Ustępu był bohaterem groźnym, dla własnego narodu (bo pozbawił go resztek wolności) i dla świata, zdolnym do czynów szalonych. Co ważne, o osobistym okrucieństwie imperatora autor w zasadzie tam nie mówił. W prelekcjach dokonał istotnego przesunięcia akcentów — w Dziadach eksponował przede wszystkim aspekt systemowy, objaśniając, czym jest caryzm w swojej istocie. Kwestię tę zresztą rozwinął w publicystyce realizowanej na łamach „Pielgrzyma”. W artykule O partii polskiej zapisał znamienną myśl, wielokrotnie później cytowaną, iż systemat caryzmu nie jest tym samym, co znany z dawnych epok despotyzm, że jest czymś znacznie dla świata groźniejszym:

Despotyzm jest stary, caryzm jest nowy i oryginalny systemat. Despotyzm ograniczał się na ciemiężeniu poddanych i często bywał w zgodzie z sąsiadami republikanami; caryzm połączony jest z propagandą, z natury swej musi podbijać i rozszerzać się. Despotyzm bywał często ciemnością tylko bierną, niedostatkiem światła; caryzm jest ciemnością czynną, jest prawdziwym szatanem politycznym[153].

Sprawa ujęcia caryzmu i kwestii moskiewskiej w Dziadach jest w tradycji badawczej wszechstronnie opisana, wystarczy przywołać nazwiska tak wybitnych badaczy, jak Stanisław Pigoń, Juliusz Kleiner, Wiktor Weintraub, Zofia Stefanowska, Ryszard Przybylski. Na jeden aspekt może jednak nie położono dostatecznie mocnego akcentu. Myślę o świadomie podjętej przez Mickiewicza polemice z oficjalną ideologią, mającą silne zakorzenienie w rosyjskiej kulturze, uzasadniającą (od czasów Iwana IV!) sakralny charakter władzy carskiej, później przekształconą w triadę „samodzierżawie — prawosławie — narodowość (ludowość)”. Problematyce charyzmatu władzy carskiej, wielowiekowej strategii jej sakralizowania, znakomite stronice poświęcili także rosyjscy badacze, choćby Mikołaj Bierdiajew (Rosyjska idea, Nowe Średniowiecze), Borys Jegorow, Jurij Łotman, Lew Gumilow, a zwłaszcza Borys Uspienski[154], i nie ma powodu, by bliżej te kwestie tu przypominać. Mickiewicz zdesakralizował mit carski, łącząc go z domeną inferna. Zakwestionował też ideę o organicznym, nierozerwalnym związku cara i ludu (figury żołdaka Moskala w Widzeniu księdza Piotra oraz dekabrystów w dramacie i poemacie, stanowiących wzór elity, która przeobrazić może Rosję), a duchowość prawosławną usunął poza nawias opowieści (Stefanowska trafnie zauważyła, iż z petersburskich krajobrazów w Ustępie konsekwentnie wyrzucił wszelkie cerkiewne znaki)[155]. W ten sposób Mickiewicz podjął konfrontację z klasycznymi mitami rosyjskiej kultury, tej jej — przeważającej wtedy — części, która dawała uzasadnienie dla moskiewskiej polityki imperialnej.

I ten kierunek polemiki kontynuował w prelekcjach, zwłaszcza w dwu pierwszych kursach, tym razem jednak sprawę „systemowości” i historiozoficznych obrachunków z caryzmem romantyk powiązał z niezwykle silną ekspozycją czynnika okrucieństwa, także jako cechy personalnej, osobniczej, ale i przynależnej do natury systemu. W galerii carów okrutników dwaj wybijają się na plan pierwszy, choć uosabiają oni zarazem odmienne (też w sensie psychologicznym) modele okrucieństwa. Mowa oczywiście o Iwanie IV Groźnym i Piotrze I. Iwan był główną figurą wątku rosyjskiego w pierwszym roku wykładów. Mickiewicz prześledził koleje panowania, opierając się w dużym stopniu na Historii państwa rosyjskiego Mikołaja Karamzina i przyczyny jego okrucieństwa pokazał jako fenomen wieloźródłowy. Inaczej postąpił w przypadku cara Piotra — wyszczególnił w zasadzie jedno tylko źródło.

*

Mickiewicz zwrócił uwagę, że Iwan IV w pierwszej fazie panowania przez długi czas rozdzierany był przez sprzeczne pragnienia i zamiary. Z jednej strony pociągał go ideał władania moralnego, opartego na miłosierdziu, z drugiej drążył go lęk przed spiskami bojarskiej elity, z którymi obcował prawie od kolebki, a gwałtowny charakter popychał go do podejmowania rozwiązań bezwzględnych i okrutnych. Ostatecznie skłonność do okrucieństwa, której towarzyszyła nihilistyczna fascynacja złem, wzięła górę: po wieloletnim okresie pokojowych rządów przeszedł do prześladowań, jakich Ruś dotąd nie widziała. Mickiewicz, opierając się na dziele Karamzina, opisywał kolejne „epoki mordów”, czyli fale terroru (doliczył się sześciu nawrotów), w trakcie których car prześladował bojarską oligarchię, przy pomocy opryczników niszczył lud moskiewski, obracał w perzynę miasta ruskie, z Twerem i Nowogrodem Wielkim na czele. Przytoczę w tym miejscu kilka dłuższych fragmentów Mickiewiczowskiej narracji o okrucieństwach Iwana, poczynionych w trakcie następujących po sobie „epok mordów”. Najpierw o początkach:

Wielki kniaź nie chce już oddać ich [swoich przyjaciół] pod sąd wedle starodawnego obyczaju ruskiego; sądzi ich sam i z tym rokiem zaczyna się pierwsze prześladowanie, pierwsza rzeź panów moskiewskich. Najpierw każe pochwycić brata swego ulubieńca Adaszewa i nie tylko jego ukarał, ale kazał wymordować całą jego rodzinę, rzecz niesłychana dotąd na Rusi! Sławna z cnót i piękności Maria Adaszewa została również uwięziona wraz z dziećmi. Iwan kazał najpierw ściąć jej dzieci, a potem ona sama zginęła w mękach. Wielu bojarów należących do rodu Adaszewów zostało również straconych. Wielu członków rodziny [Satinów], Szyszkina z żoną sam wielki kniaź skazał na śmierć. […] Słowem, wszystkie wielkie rody bojarskie zostały dotknięte tą ogromną rzezią[156].

Grupa bojarów zbiegła przed prześladowaniami w granice Rzeczypospolitej, najsławniejszy z nich, książę Kurbski, wysłał do Iwana posłańca z listem — tu Mickiewicz przytoczył sławną, okrutną anegdotę, którą później w nieco przetworzonej postaci w obręb Króla-Ducha przeniósł Juliusz Słowacki:

Wielki kniaź, który nie mógł ścierpieć, aby ktoś w jego obecności wymawiał imię Kurbskiego, podszedł do sługi i oparł się na jego stopie swą długą laską z kości słoniowej. Laska ta, która stała się historyczną i przechowywana jest po dziś dzień w muzeum w Moskwie, miała na końcu ostre okucie żelazne. Iwan miał zwyczaj opierać ostrze na stopach panów, z którymi rozmawiał; niekiedy przygważdżał im w ten sposób stopę do podłogi i opierając się na lasce rozmawiał z nimi i śledził poruszenia twarzy. Biada temu, kto okazał najmniejszy choćby objaw bólu! Sługa Kurbskiego wytrzymał tę mękę bez drgnienia twarzy[157].

Później Iwan Groźny rozpoczął cykl zbrodni masowych, utworzył przyboczną gwardię opryczników i na ich czele pustoszył całe połacie Rusi. Do czarnej legendy przeszła zwłaszcza historia zagłady Nowogrodu Wielkiego:

Codziennie skazywano, jak mówią kronikarze, czterystu do pięciuset ludzi; rzucano ich do rzeki, a żołnierze, jeżdżąc w czółnach, widłami i kołami topili i dobijali tych, co usiłowali się ratować. Wielki kniaź był świadkiem wszystkich tych kaźni, a syn mu pomagał. Według kronikarzy w ciągu pięciu tygodni trwania tej rzezi wymordowano sto tysięcy Nowogrodzian. […] Ci, którzy pozostali przy życiu, popadli w jakiś obłęd, w szczególną chorobę, opisaną przez autorów niemieckich, którzy podróżowali po kraju. Nieszczęśliwcy grzebali ciągle w ziemi, szukali zwłok; mówili jedno o trupach, mordach, biegali prawie nadzy po ulicach i padali z zimna i nędzy. […] Zniszczywszy w ten sposób Nowogród Iwan ciągnie na Psków. Zatrzymuje się na wzgórzu, stamtąd patrzy na miasto, ruszając — mówią kronikarze — szczękami, jak gdyby pożerał mieszkańców, i wygrażając im ręką. Groza padła na Psków, a biskup kazał uderzyć w dzwony i we wszystkich cerkwiach odprawiać msze żałobne. Powiadają, że dźwięk dzwonów poruszył straszliwego tyrana, że przypomniał sobie jakąś okoliczność z lat młodych i kazał wstrzymać mordowanie. […] Niektórzy kronikarze podają, że wielki kniaź napotkał pod Pskowem mnicha pustelnika, który zawołał nań po imieniu, tak jak go ojciec nazywał zwykle w dzieciństwie. Nikt tego szczegółu z życia wielkiego kniazia nie znał. Zdziwił się on wielce, słysząc to zawołanie; zadrżał na głos pustelnika, który groził mu śmiercią i wiecznym potępieniem. Przejęty strachem Iwan nagle zapowiedział, że oszczędzi Psków[158].

I jeszcze fragmenty rekonstruujące prześladowania z dwu ostatnich „epok mordów”:

Nie pamiętam, czy już opowiadałem o tym, co nazywano piątą epoką mordów, kiedy to na placu Moskwy Iwan kazał wznieść na stałe szubienice i postawić kotły z ukropem, aby w nich, jak mówił, ugotować żywcem wszystkich swych nieprzyjaciół. Moskwę ogarnęło wtedy takie przerażenie, że mieszkańcy pewni, iż nadchodzi ich koniec, uciekali, albo zamykali się w domach. Plac był pusty; wielki kniaź wzburzony, otoczony oprycznikami, przejeżdżał przez miasto, wzywając głośno mieszkańców, każąc wyłamywać bramy domów i siłą ich wyciągać, aby mieć publiczność dla swojego okropnego widowiska. W tej piątej rzezi wymordowano 200 do 300 osób, chłopów, mieszczan, panów i bojarów, wszystkie co najbogatsze i najwybitniejsze osobistości w Moskwie. Sam bywał świadkiem tracenia wraz ze swym synem i z zausznikami; niekiedy sam zadawał ofiarom cios oszczepem. […] Wielki kniaź powrócił do stolicy [po jednej z wojen z Tatarami] na to tylko, aby rozpocząć szóstą epokę morderstw; nie będziemy opisywać wszystkich jej szczegółów. Wytraciwszy naprzód bojarów, a potem całe rody, teraz udoskonala swe okrucieństwa w najdrobniejszych szczegółach. Obmyśla środki tortur, trucizny i nowe sposoby kaźni wraz z pewnym Niemcem, swoim doradcą, i z pewnym Inflantczykiem, który budował piece, gdzie palono mnichów i wypadłych z łaski zauszników kniazia. […] Wielki kniaź wytracił tym sposobem naprzód wszystkich podejrzanych dlań bojarów, a potem ową straszną opryczninę, którą był stworzył. Tyrania zawsze musi na ostatek skruszyć własne swe narzędzia. […] Okrucieństwa swe uwieńczył katuszami sławnego wojownika, kniazia Worotyńskiego, pogromcy Tatarów. Kazał go rozciągnąć na ziemi i palić na wolnym ogniu; sam laską przysuwał żar i węgle, wypytując go, co zrobił ze swymi skarbami[159].

Jedną z ostatnich ofiar Iwana był, jak wiadomo, jego syn, zamordowany w przypływie gniewu sławetną laską. Okrucieństwo Iwana Groźnego w ujęciu Mickiewicza miało źródła osobowościowe i genetyczne zarazem, car był przecież potomkiem władców słynących z bezwzględności, od pierwszych dni oglądał spiski, zbrodnie, bestialstwa. W skomplikowanym charakterze cara, zwłaszcza w młodości, w pierwszej fazie panowania (Mickiewicz mówił o 13 szczęśliwych dla Moskwy latach), zmagały się dobro, na które bywał wrażliwy, i pociąg do przemocy, który z czasem przerodził się w postać szaleństwa, obłędu, w nihilistyczną pokusę wypróbowywania najróżniejszych form represji, stosowanych wobec jednostek i całych grup (Iwan IV nie tylko planował, ale i brał przecież bezpośredni udział w unicestwianiu dużych, zasobnych miast). Na kwestię obłędu mocno wskazywał na przykład Lew Gumilow, gdy pisał: „Opryczninę stworzył Iwan Groźny w ataku obłędu w 1565 roku”[160]. Okrucieństwo żywiołowe zmieszało się z wyrafinowanym, rzec by można — zaprogramowanym; car znajdował widoczną przyjemność w zadawaniu mąk, w oglądaniu cierpienia. Mickiewicz nie sugerował, by kryła się za tym intencja badania granic własnej władzy bądź zamiar, metafizyczny w istocie, „przerażenia Boga” (jak to miało miejsce w przypadku jego literackiego sobowtóra, Popiela z I rapsodu Króla-Ducha), choć podkreślał, iż car z religią u schyłku władztwa miał raczej rytualny związek, hierarchami Cerkwi poniewierał zresztą ze szczególną lubością. Gumilow tę kwestię ujął nieco inaczej:

Początkowo Iwan, zabijając ciało, pragnął również „zabić duszę” — ciała rąbano na drobne części, a w ruskim ludowym prawosławiu istnieje i do dziś przekonanie, że „bez ciała” zmarły nie może stawić się na Sąd Ostateczny. Potem car zaczął wpisywać imiona swych ofiar do syndyku (księgi zmarłych), odprawiał żałobne msze i szczerze uważał, że jego skrucha czyni go wzorowym prawosławnym chrześcijaninem[161].

Iwan był ponadto mściwy i pamiętliwy, co podkreślał Mickiewicz, a przy tym tchórzliwy, siał zgrozę, by nikt nie ważył się targnąć na jego życie. Ale istniały też — mówił polski poeta — historyczne, pozaosobowościowe źródła jego okrucieństwa. Wynikały one z modelu wielkoksiążęcej władzy, kształtowanej w Moskwie od 200 lat na wzór systemu tatarskiego, który opierał się na jedynowładztwie, wykorzystującym bez skrupułów bezwzględny terror.

Żywiołowe i zarazem metodyczne okrucieństwo Iwana w przekonaniu Mickiewicza odcisnęło trwałe piętno na duchowości moskiewskiego ludu. Ten okrutnik, zdaniem polskiego romantyka, najmocniej przyczynił się do utrwalenia rosyjskiego mongolizmu, wykreowania samodzierżawnego, „materialistycznego” modelu władzy, w którym poddani nie mieli żadnych praw. „Mongolizm” — pojęcie to Mickiewicz wprowadził do XIX-wiecznego polskiego słownika politycznego — definiował jako system, w którym przemoc, brutalna siła niszczy wszelkie przejawy działalności moralnej i wolnościowej, a całość życia zbiorowego podporządkowuje woli władcy. Ten właśnie system, w opinii Mickiewicza, Iwan IV zakorzenił w mentalności moskiewskiej wspólnoty:

Wszystkie te szczegóły wyjaśniają historię rosyjską. Postrach wszedł w krew pokoleń, stał się cząstką ich duszy. Władza ugruntowała się na wieki na niewzruszonej podstawie; wielki kniaź wytępił do szczętu wszelki opór. Nawet zbrodnie, które we wszystkich krajach wywołują bunt: publiczne gwałcenie niewiast, publiczna rzeź dzieci, w Moskalach budziły jeno zadziwienie[162].

Powołując się na opis Karamzina, Mickiewicz dowodził, że prześladowany lud całość swego bytu — w wymiarze politycznym, prawnym, a poniekąd i psychologicznym — złożył w ręce tyrana, co więcej, pokochał okrutnego cara. I ten paradoks, swoisty przykład zbiorowego „syndromu sztokholmskiego”, mocno Mickiewicza zastanawiał, nawet fascynował. W przekonaniu poety ów fenomen powszechnego umiłowania okrutnego prześladowcy wynikał nie tylko z charyzmatu władzy, ze zbiorowego przekonania, iż car jest Bożym pomazańcem, ale bardziej jeszcze z faktu, że w Moskalach Iwan Groźny do szczętu wytrzebił naturalną dla ludzi potrzebę życia w wolności, a nawet więcej — lud moskiewski wolności zaczął się lękać, uznał ją za czynnik zbędny i groźny. Ten lud, dowodził Mickiewicz, już „nie umiał pojąć, aby można było rządzić sobą, rządzić państwem bez jedynowładcy”[163]. Tym to zjawiskiem objaśniał ów fenomen powszechnego przywiązania do prześladowcy, do cara Iwana, którego cała Ruś długo opłakiwała po śmierci.

Analizując źródła okrucieństw Iwana IV, Mickiewicz nie stronił, jak już wspominałem, od psychologizowania. Z wszelkimi koniecznymi zastrzeżeniami powiedzieć można, iż w jego postępowaniu wykrył wiele symptomów, które nowoczesna psychologia przedstawia jako istotne składniki zła i okrucieństwa. Wyjątkowo sugestywnie wskazywał na czas dzieciństwa (mówił o „opacznym wychowaniu”), kiedy mały władca żył w ciągłej trwodze o życie, a wokół widział rozliczne zbrodnie:

Rewolucje kończyły się mordowaniem. Młodociany kniaź widział często, jak jego ulubieńców wydzierano mu z rąk i prowadzono na miejsce kaźni, mimo jego łez i krzyków. Często budzono go w nocy i cały drżący bywał świadkiem burzliwych kłótni bojarów. Tak przeżył wiele lat wśród ustawicznej grozy, przejęty już nienawiścią ku wszystkiemu, co go otaczało. Matka jego zginęła otruta[164].

Ojca utracił we wczesnym dzieciństwie, matka, kobieta dumna i władcza, nie wpoiła mu — używając pojęć współczesnych — mechanizmów empatii, co, jak dowodzą psychologowie, znacznie zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń w dojrzałym życiu, ze skłonnością do stosowania okrucieństwa włącznie[165]. Nakreślony przez Mickiewicza obraz osobowości dojrzałego Iwana znakomicie przystaje do psychologicznego wizerunku „osoby typu P”, czyli psychopaty[166]. Można też uznać, że pośrednio wydobył z postępowania Iwana „cztery korzenie zła”, definiowane współcześnie przez Roya Baumeistera i Kathleen Vohs[167]. Po pierwsze zatem, „instrumentalizm” — „zło tkwi w wybranym środku, nie w celu[168]” — Iwan represji używał także po to, by umocnić władzę i państwo, co samo w sobie złem, aż tak skrajnym przynajmniej, być nie musiało. Po wtóre, „zagrożony egotyzm” — „ludzie atakują tych, którzy zranili ich dumę lub zszargali ich honor”[169] — w przypadku Iwana nie chodziłoby tylko o ukaranie aktów domniemanego nieposłuszeństwa (które naruszały dumę i honor władcy), ale i o ustawicznie żywiony lęk przed spiskami i zagrożeniami. Po trzecie, „idealizm” — „czynić dobrze, robiąc źle”[170] — w opisie Iwana poeta wydobywał tak zamiary (prawda, że czysto werbalne i wewnętrznie sprzeczne) umocnienia państwa, jak intencje poprawy natury ludzkiej przez wyniszczenie nosicieli złych cech i skłonności (o czym car pisał choćby w obficie przytaczanych listach do Kurbskiego). Mickiewicz jednak owej ironicznej retoryce nie uwierzył, wskazywał, iż wielu odważnych bojarów i duchownych napominało cara, by zboczył ze złej drogi, a i on sam znał dystynkcję między kanonami dobra i zła, rozróżnialnymi choćby z ewangelicznego punktu widzenia. Wreszcie, po czwarte, „sadyzm” — „radość zadawania bólu” — czynnik niewątpliwego upodobania w zadawaniu cierpienia innym, osobiście lub przez wydanie rozkazu, został w Mickiewiczowskim przedstawieniu władcy znamiennie wyeksponowany. Można wreszcie odnaleźć w wywodach poety opisy form agresji i terroru, które współczesna psychologia określa mianem „przemocy strukturalnej” i „przemocy zbiorowej”[171] — represja była wpisana w istotę systemu samowładczego, a Iwan do prześladowań używał zorganizowanych grup (opryczników), których członkowie czerpali wielorakie korzyści, mentalne i materialne, z udziału w krwawym procederze.

Mickiewicz wielokrotnie podkreślał, że dawni kronikarze, ale też współcześni mu historycy rosyjscy, okazywali bezradność przy próbie wyjaśnienia fenomenu okrucieństwa Iwana Groźnego. Sam, starając się dociec wielorakich źródeł zbrodniczych pasji tyrana, doszedł do wniosku, że zetknął się z granicznym z ludzkiego punktu widzenia przypadkiem zła, że car, wcielając najgorsze przymioty władców zbrodniarzy, ich wszystkich zarazem przewyższył.

Wielki kniaź Iwan Groźny jest niezaprzeczenie najzupełniejszym, najbardziej skończonym tyranem, jakiego znały dzieje; łączył w sobie wszystkie cechy tyraństwa, a raczej miał zdolność, szczególną łatwość przeobrażania się i przybierania wszelkich jego cech. Raz zdawał się być płochym i rozwiązłym jak Neron, to głupim i krwiożerczym jak Kaligula, czasem głęboko skrytym jak Tyberiusz lub Ludwik XI. Są w jego listach wyrażenia wzięte z Tyberiusza; czytając jego mowy i listy, widzisz obłudną gadaninę Cromwella, a niekiedy też ów zwięzły a słodkawy styl Robespierre’a, co to podnosił głos przeciw karze śmierci i bronił praw ludzkości[172].

*

Natomiast portret Piotra Wielkiego, zarysowany w trakcie drugiego roku wykładów, w istotnej części był zgodny z wizerunkiem nakreślonym w Ustępie III części Dziadów. Mickiewicz powtórzył tezę, że nowoczesne dzieje Rosji datują się od czasów panowania tego władcy. Podtrzymał negatywną ocenę narzuconego rosyjskiemu narodowi systemu czynowniczego, który upodobnił kraj do machiny wojskowej i zarazem oddał w ręce cara najdrobniejsze elementy władzy, tak w obszarze politycznym, jak religijnym (Piotr I całkowicie podporządkował sobie prawosławną Cerkiew). Wreszcie przypomniał, iż najwybitniejszy z Romanowów siłę ekspansji militarnej przeniósł z kierunku azjatyckiego na europejski, otwierając w ten sposób drogę między innymi do rozbiorów Polski.

W osobowości Piotra I Mickiewicz wyeksponował zjawisko, jak to określał, zracjonalizowanego okrucieństwa, śledził przejawy — tak potępianej przez polskiego poetę przy każdej okazji — „pychy rozumu”, która fundatora Petersburga powiodła w stronę potwornych, a przy tym przemyślanych metod nadużywania wszechwładzy.

Zwyczajne okrucieństwo carów przybiera teraz całkiem nowy charakter — mówił 11 stycznia 1842 r. — Piotr nie jest rozjuszonym obłąkańcem jak Iwan, jest on filozofem okrutnym, z okrucieństwa czyni systemat. Oddając swych wrogów na stracenie, jednocześnie sam stara się ćwiczyć, a nawet czynić spostrzeżenia nad naturą ludzką. Uczy się sam ścinać głowy. Pierwszego dnia ściął pięć; potem, nabywając wprawy, doszedł do tego, że w przeciągu paru godzin ścinał dwadzieścia pięć głów. Dostojnicy, panowie dworscy, nawet cudzoziemcy, musieli mu pomagać w jego mordach. Francuzi, a nawet Niemcy okazywali pełną odrazę dla rzemiosła katowskiego; ale Anglicy zabierali się do tego z zimną krwią. Książę Mienszykow, który później został księciem cesarstwa rzymsko-apostolskiego, jedna z największych osobistości w Europie, celował w tych czynnościach: własnoręcznie ścinał, łamał kołem, wbijał na pal. Piotr każąc w swojej obecności rozpruwać żywcem nieszczęsnych bojarów i chłopów, przyzywał lekarzy i polecał wykładać sobie anatomię, dla której miał wielki podziw; badał układ wnętrzności i obieg krwi. Tak setkom ludzi zadał śmierć wśród potwornych męczarni. A jednak władca ten był przyjmowany na dworach wszystkich monarchów europejskich, żaden król nie cofnął ręki przed jego katowską dłonią. Piotr był członkiem Akademii Nauk w Paryżu; wyrażając się w stylu epoki, „zaszczycił” Akademię, pozwalając wpisać swe imię w poczet jej członków[173].

Przypuszcza się, iż wiedzę na temat okrucieństw Piotra — w cytowanym powyżej opisie chodzi o zdarzenia z 1698 r., kiedy to zduszono powtórny bunt (tzw. bunt strzelców), a jego uczestników poddano okrutnym torturom — Mickiewicz zawdzięczał między innymi dziełu Woltera poświęconemu panowaniu Karola XII (Histoire de Charles XII), choć zdobyć ją mógł i z innych źródeł. Poeta nie zmyślił tej makabrycznej historii, potwierdzają ją współcześni nam historycy — zacytuję tu Władysława Serczyka:

Dochodzenie rozpoczęło się na nowo. Car brał w nim osobisty udział. Nie ograniczał się do roli obserwatora; nie tylko zadawał pytania, ale nierzadko sam chwytał kij czy rozpalone żelazo i bezlitośnie bił lub przypalał nieszczęśnika, powieszonego na belce za ręce wyłamane ze stawów. Krzyki męczonych i strumienie płynącej krwi sprawiały mu przyjemność. Do odgrywania roli katów zmuszał także swoje najbliższe otoczenie: bojarów, książąt, dworzan. Wrodzona ciekawość nakazująca carowi przypatrywać się bez drgnienia powiek sekcjom przeprowadzanym w jego obecności, połączona z brutalnością i zaciekłą chęcią zemsty, przyniosły w rezultacie odrażający efekt[174].

W dalszych partiach Serczyk przytacza szczegóły zgodne w generaliach z opowieścią Mickiewicza.

Okrucieństwo Piotra I Mickiewicz wywodził z jednego źródła: z rozumu, z racjonalistycznej kalkulacji. Historycy wskazują raczej na bardziej naturalistyczne powody, piszą o żywiołowej brutalności, mściwości, emocjonalnie nacechowanej chęci zemsty, czyli wskazują na czynniki skądinąd obecne w paroksyzmowym okrucieństwie Iwana Groźnego. Skąd zatem to przekształcenie u Mickiewicza, określenie imperatora mianem „filozofa okrutnego”. Okrutnego — tak, ale — filozofa? Bierdiajew nazwał cara „niezwykłym człowiekiem”, ale tego rodzaju kwalifikacji mu odmówił, uznał go zresztą za „typowego Rosjanina”:

Jego typowo rosyjskie cechy to: prostota, szorstkość, nienawiść do ceremoniału, konwenansu, etykiety, swoisty demokratyzm, miłość do prawdy i miłość do Rosji. A obok tego budziły się w nim instynkty dzikiego zwierza. Niektórymi cechami przypominał bolszewików. Był właściwie bolszewikiem na tronie. […] Piotr zsekularyzował carstwo rosyjskie i nadał mu postać zbliżoną do zachodniego, oświeconego absolutyzmu[175].

Gumilow odmówił mu nawet miana reformatora, dowodząc, że był jedynie kontynuatorem carskiej tradycji:

[…] car prowadził swoją politykę, opierając się na wiernych wojskach i urzędnikach rządowych, toteż państwo rosyjskie stanowiło całość kształtowaną przez czynniki wiążące się ze służbą „gosudarowi”[176].

Mickiewicz mniej uwagi niżeli w przypadku Iwana IV poświęcił analizie osobowości Piotra I, mimo to także wskazywał, że we wczesnym dzieciństwie był on świadkiem okrutnych walk i mordów, które dotknęły jego najbliższą rodzinę i mógł wtedy lękać się o własne życie. Zarazem podkreślał, że Piotr już jako dziecko zafascynowany był nierosyjskim, żołnierskim drylem, że w trakcie zabaw z własnej woli ćwiczył się w sztuce musztrowania. W opisie jego panowania Mickiewicz wydobył przede wszystkim, i poddał precyzyjnemu rozbiorowi, systemowe działania imperatora, zmieniające charakter Rosji i przesuwające kierunki jej podbojów. Obszernie przedstawił zmiany poczynione w wojsku, w administracji, w Cerkwi prawosławnej, w polityce zagranicznej. Problem osobniczych skłonności do posługiwania się okrucieństwem i ich źródeł przesunął na dalszy plan, co oczywiście nie zmienia faktu, iż pośrednio zaświadczył o występowaniu form „przemocy strukturalnej” i „przemocy zbiorowej” (o stworzonej przez cara armii powiedział, że „nabierzmował ją terroryzmem”) oraz, z drugiej strony, opisał szczególny przypadek „trzeciego korzenia zła” — gdy sięga się po okrucieństwo, by stwarzać fakty i instytucje w finalnym etapie procesu pozytywne. Mickiewicz skupił się na systemowych działaniach Piotra I i w tym kontekście uzasadnił, dlaczego przypisuje mu miano filozofa, a właściwie należałoby powiedzieć: filozofa polityki, jeszcze ściślej: praktyka racjonalistycznej filozofii politycznej. Przypominając list cara do polskiej szlachty z 1704 r., mówił:

[…] odzywa się już tu jako filozof legitymista, już to jako republikanin XVIII wieku. On pierwszy, zdaje mi się, z panujących wysunął w układach politycznych pryncypia oderwane. Dotychczas państwa wojujące przywodziły w swych manifestach traktaty i układy, powoływały się na swoje prawa dziedziczne. […] Od tej pory zaczęto powoływać się na pryncypia, na prawa tronu, a nawet na prawa boskie[177].

W rozumieniu poety car innowator w obieg europejskiej myśli i praktyki politycznej wprowadził zasadę „pryncypiów oderwanych”, pozwalających upominać się na podstawie wyrozumowanych uzasadnień o prawa czy ziemie z mocy tradycji nienależne — z tej reguły skorzystają państwa zaborcze przy rozbiorach Rzeczypospolitej. Filozofem okrutnym w rozumieniu Mickiewicza był Piotr Wielki dlatego, iż po czynnik terroru, zwłaszcza masowego, sięgał z rozmysłem, z kalkulacją, by wzmacniać i utrwalać model państwa wyprowadzony z własnego umysłu, a obcy w swojej istocie tradycji rosyjskiej, bądź przynajmniej czynnikom słowiańskim, które jeszcze w niej trwały. Tej strategii podporządkował, wedle Mickiewicza, nawet zbrodnię szczególnego rodzaju: synobójstwo — syna Aleksego, niepodzielającego ojcowskiej wizji rządów, zwabił prośbami (po jego ucieczce do Niemiec) do Petersburga i postawił przed komisją złożoną „ze 180 dostojników”, która skazała go na śmierć; Aleksego otruto w więzieniu. „Nic potworniejszego nad ten proces” — powiedział poeta, mając na myśli nie tylko fakt publicznego uśmiercenia własnego dziecka, ale i to, że w proces ten wciągnięto całą elitę państwa, czyniąc ją zbiorowym wspólnikiem „zbrodni królewskiej”.

Niewątpliwie Mickiewicz wykorzystał figurę cara, tak właśnie uformowaną, przedstawiającą zracjonalizowanego prawodawcę okrutnika, do rozprawy z oświeceniową filozofią, terrorem Rewolucji Francuskiej i znaczną częścią historycznej spuścizny całego wieku XVIII. Imperatora uznał za najdoskonalszy wzór oświeceniowego polityka racjonalisty, który wyrozumowany projekt, przeciwny potrzebom życia zbiorowego, umiał narzucić całemu narodowi. Zdaniem poety tak okrucieństwa, wpisane w system, w reformę cywilizacyjną Piotra, jak późniejsze krwawe doświadczenia Rewolucji Francuskiej stanowią bliźniacze przejawy tej samej choroby, mającej źródło w nadmiernym uprzywilejowywaniu rozumu, traktowanego jako jedyna i wyłączna podstawa tworzenia i porządkowania relacji w obrębie świata społecznego, świata historycznego.

Oba te wydarzenia: reforma rosyjska i rewolucja terrorystyczna francuska wzajem się objaśniają, powiedziałbym nawet, są jednym wydarzeniem: oto wiek XVIII, który staje się prawodawcą — mówił 18 stycznia 1842 r. — Oba systematy wywodzą się z jednej zasady, z założenia, że jednostka jest sędzią ludzkości, że nie potrzebuje ona sięgać do innych archiwów, jak tylko do własnych jednostkowych przypomnień; że za busolę może wziąć swój rozum i rozumem wymierzać pochód historyczny wszystkich narodów, a o ich szczęściu lub nieszczęściu wyrokować według swych osobistych upodobań. Najwyższe to wcielenie pychy jednostki. Stąd się wywodzi owa dzika energia, depcąca wszystko, nie oglądająca się zupełnie na przeszłość, na historię; stąd instynktowa nienawiść ku wszystkiemu, co moralne, religijne, co nosi znamię człowieczeństwa. Przed Piotrem Wielkim uprawiali już tę politykę kniaziowie moskiewscy: zniszczyli oni Nowogród, Psków i tyle innych miast, podobnie jak Konwencja chciała zniszczyć Lyon i Tulon. Piotr Wielki poświęcił swoim widokom własnego syna, podobnie jak wielu konwencjonistów poświęciło im swych ojców, synów, braci. Oddać wszystko na ofiarę swojej idei to systemat XVIII wieku. Wielkie Księstwo Moskiewskie, a potem imperium Piotra Wielkiego, można uważać za Konwencję nieustającą. Francuscy zwolennicy Konwencji oburzają się na to porównanie, mówiąc, że Konwencja pracowała dla wolności, a Rosja dla despotyzmu. Rosjanie znowuż przeciw temu wysuwają, że Piotr Wielki organizował, podczas gdy Konwencja jedynie burzyła. Co do wolności, wszystkim wiadomo, że Konwencja postępowała z równie okrutnym despotyzmem, jak Piotr Wielki. Co do organizowania zaś, jeśli się nawet przyzna, że komitety Konwencji zdołały coś zorganizować, to można również powiedzieć, że Piotr Wielki był wielkim organizatorem. Nie ulega wątpliwości, że zorganizował on ogromną machinę niszczycielską[178].

Mickiewicz w II kursie prelekcji sporo uwagi poświęcił krytyce kultury i polityki wieku rozumu. Początek oświecenia umieszczał — podobnie jak wielu współczesnych nam historyków — w połowie XVII w., kojarzył go z pokojem westfalskim, który zamknął dzieje europejskiej polityczno-religijnej wojny trzydziestoletniej. O pokoju westfalskim poeta wypowiadał się niebywale krytycznie. Widział w nim przejaw triumfu siły i przebiegłości nad racjami moralnymi, egoizmów narodowych i zbrodniczych machinacji ministrów nad prawami wolnościowymi jednostek i ludów, tam, wedle niego, swój początek brały „naturalne nieprzyjaźnie” i polityka zaboru cudzych terytoriów. Natomiast schyłek wieku światła Mickiewicz wiązał z czasami zmierzchu rewolucji i początku epopei Napoleona, który przejął wartościowe składniki z tradycji XVIII stulecia, obalił fałszywe — czym otworzył przejście do epoki nowej[179]. Z punktu widzenia tak ujmowanej chronologii panowanie Piotra I przypada na środkową fazę epoki rozumu, w której — twierdził poeta — pycha rozumu, pęd do fałszywie, bo tylko doktrynalnie pojmowanego prawodawstwa, wykombinowanego ze spekulacji umysłu, nieliczącego się z tradycją i racjami etyki, stał się złą normą. Imperator uosabiał skrajne konsekwencje tego zjawiska, jako że w sposób jedynowładczy, nie licząc się z kosztami i ofiarami, postanowił przetworzyć własną, poddaną sobie wspólnotę.

Mickiewicz niewiele miejsca poświęcił natomiast rozważaniom nad głównymi nurtami filozoficznymi oświecenia, nie licząc serii przytyków pod adresem Woltera. Nie dostrzegł więc — nie mam pewności, czy z braku dostatecznie ugruntowanej wiedzy, czy też w wyniku świadomego pominęcia — rozdarć, aporii, wewnętrznych napięć znamionujących europejską myśl XVIII-wieczną, które przenikliwie opisali później, w wieku XX, choćby Ernst Cassirer, Michel Foucault[180] czy Bronisław Baczko. Ostatni w poruszającej książce Hiob, mój przyjaciel owo rozdarcie wiązał z faktem, iż myśliciele tego stulecia przeprowadzili zamierzony i złożony proces desakralizacji Raju, który zastąpili jego wersją antropocentryczną, czyli Utopią, obietnicą sprawiedliwego, idealnie urządzonego świata, szczęśliwości społecznej i jednocześnie zdali sobie sprawę, iż obietnica ta w zasadzie jest niemożliwa do spełnienia, a zło pozostanie czynnikiem nieusuwalnym[181]. Badacze ci jednak, można powiedzieć, zasadniczo zgodni są w poglądzie, że w tym stuleciu przez propagowanie, a później ustanawianie rozmaitych rozwiązań zabezpieczających prawa człowieka i przez dyskusje na ten temat zrobiono dla wolności jednostek, praw obywatelskich więcej niż w epokach poprzednich.

Nie odniósł się też w prelekcjach poeta do przejawów okrucieństwa widocznego w masowej (rzec można: ludowej) obyczajowości XVIII-wiecznych Francuzów, okrucieństwa uderzającego w czasach przedrewolucyjnych jeszcze nie tyle w ludzi, ile częściej w zwierzęta, które to zjawisko barwnie opisał Robert Darnton[182]. Innymi słowy, nie postawił poeta pytania o pozostałe źródła terroru rewolucyjnego, współgrające z wolą i terrorystycznym prawodawstwem Konwencji, pytania o potencjał okrucieństwa, który tkwić mógł na przykład w mentalności znacznej części pospólstwa, warstw nieuprzywilejowanych i który czasem ujawniał się kulturowo, na poły ludycznie, dając efekt w postaci „wielkiej masakry kotów”.

Mickiewicz XVIII stulecie w prelekcjach ujmował przede wszystkim w perspektywie politycznej, jako wiek w tym wymiarze prawie homogeniczny, zdominowany przez działania zbrodniczych imperiów (państw), działania oparte na przemocy i zaborach. Widział stulecie naznaczone próbami ustanawiania systemów, które terror albo miały wpisany w swoją istotę (projekt Piotra I), albo też, niekoniecznie zmuszone okolicznościami, decydowały się po niego sięgać (Rewolucja Francuska, zwłaszcza okres terroru). Wywód Mickiewicza, efektowny, nasuwa pytania tyczące zachodniego oświecenia, na które wszelako trudno w prelekcjach znaleźć odpowiedź jednoznaczną. Czy poeta w zacytowanym powyżej fragmencie, zrównującym system Piotra i działania rewolucyjnej Konwencji, sugerował, iż rewolucja była nieuchronną konsekwencją racjonalizmu i innych filozoficznych nurtów oświeceniowych? I czy w związku z tym filozofowie oświeceniowi, zwłaszcza francuscy (z wybitnych, tej miary co Wolter, Jean-Jacques Rousseau, Denis Diderot, prawie żaden Rewolucji Francuskiej nie doczekał), za ów terror pośrednio odpowiadali? Nasuwające się tu pytania wykraczają wprawdzie poza główny nurt moich dociekań, w trybie sygnalnym przypuszczać jednak można, iż Mickiewicz tak prostego związku między filozofią oświeceniową a terrorem rewolucyjnym nie widział i swego przekonania nie narzucał. Nie wątpił także, iż myśl oświeceniowa była jednym z ważnych źródeł, inspiracji dla rewolucjonistów: „Pisarze XVIII wieku przygotowali na długo naprzód Rewolucję Francuską, która miała doprowadzić do terroru”[183] — mówił 25 stycznia 1842 r. W kontekście przełomowej roli Napoleona wypowiedział taki oto generalny sąd:

Główną wadą owego wieku była nadmierna płochość, z jaką chciano wszystko wyrozumować, wszystko wytłumaczyć. Istotnie, dla ludzi XVIII wieku nie było już tajemnic. Do każdego zjawiska przystępowano z systematem gotowym do jego wyjaśnienia. Nawet terror nie mógł nigdy przerazić umysłów we Francji i w Polsce. Każdy pocieszał się myślą, że gdy ów terror zostanie obalony, powróci znowu pełna wolność rozumowania i tworzenia systematów[184].

Z wypowiedzi tej wynika, iż „systematyzujących” filozofów nie umieszczał po stronie inspiratorów terroru. Warte namysłu jest natomiast pytanie inne: czy zdaniem poety terror był nieuchronną konsekwencją rewolucyjnej zmiany społecznej? Bo, jak wiadomo, do samej rewolucji Mickiewicz miał stosunek złożony, niejednoznaczny, natomiast do francuskiego terroru rewolucyjnego — klarownie negatywny.

Kwestia ta — związek między rewolucją i terrorem — trapi do dziś badaczy tamtych wydarzeń oraz późniejszych rewolucji. Baczko, rozważając relacje i napięcia, które zachodzą między demokracją (celem nadrzędnym Rewolucji Francuskiej) i terrorem jako narzędziem sprawowania władzy przez zwycięski obóz, pytał, „jak wyobrazić łącznie demokrację i rewolucję”. „Politycznie i socjologicznie są to jednak zjawiska odrębne, a doświadczenie rewolucyjne dowodzi, że zarazem uzupełniają się one i wchodzą ze sobą w sprzeczność”[185], zryw rewolucyjny bowiem, zwłaszcza ciągle ponawiany, w krótkim czasie próbuje rzeczywistość radykalnie przeobrażać i eliminować przeciwników zmian, natomiast instytucje demokratyczne nastawiać się powinny na długie trwanie i ochronę równych praw dla wszystkich obywateli, także tych, którzy zwolennikami zmian nie byli (w Rewolucji Francuskiej od mniej więcej 1792 r. radykałowie podporządkowali sobie ciała przedstawicielskie i wmontowali je w machinę terroru). Baczko nie rozstrzygał, czy rewolucja mogła ominąć fazę terroru, zwracał jednak uwagę, iż w momencie, gdy rozhuśtano zbiorowe pasje i emocje, uruchomiono propagandę nienawiści, wskazano wroga, masowe prześladowania były niejako naturalnym krokiem następnym. W tym kontekście przypomniał historię Jeana Condorceta, arystokraty, zwolennika równości, żyrondysty wzywającego rewolucję do samoograniczenia, który w artykule z 1793 r. proponował

zachować w czasach kryzysu i rewolucji maksimum państwa prawa i do niezbędnego minimum ograniczyć prawodawstwo wyjątkowe, ustawy rewolucyjne. Każda ustawa rewolucyjna powinna zatem zawierać własne ograniczenie, a rewolucja nawet w chwilach swych parkosyzmów powinna w ten sposób zapowiadać swój nieuchronny koniec. Inaczej mówiąc, Condorcet proponuje samoograniczenie się władzy rewolucyjnej i sądzi, że tym samym znalazł sposób na oswojenie pasji rewolucyjnych i uchronienie przed demagogiczną licytacją zarazem demokracji i samej rewolucji[186].

Condorcet, najwybitniejszy ówcześnie filozof francuski, został uznany za „zdrajcę narodu”, przez wiele miesięcy ukrywał się. W marcu 1794 r. zmarł w więzieniu. Stało się to dwa dni po aresztowaniu go przy okazji próby opuszczenia Paryża, prawdopodobnie był ofiarą mordu politycznego.

Czy wedle Mickiewicza terror był nieuchronną konsekwencją rewolucji? Takiej tezy wprost w drugim roku wykładów poeta nie postawił, ale sugerował, iż była owa machina pochodną „pychy rozumu”, w którym zaufanie — jak domniemywał — pokładała rewolucyjna władza; jasno to wynika z przytoczonego wcześniej długiego cytatu, w którym zestawiono terror imperatora i Konwencji. Z rozumu władza ta wyprowadziła niemiłosierne, brutalne prawa i rozum podyktował jej konieczność bezwzględnej ich realizacji. Nie podważał natomiast, jak się wydaje, idei, które legły u podstaw rewolucyjnej zmiany, skoro jako nadrzędne pojęcia, stanowiące historyczno-moralne przesłanie Legionów Dąbrowskiego, w jego ocenie największego dzieła Polaków po upadku państwa, wymieniał „patriotyzm, prawa obywatelskie, równość”[187].

Pora zatem wrócić do owej zastanawiającej analogii między imperatorem i Konwencją. Piotr I w wywodach Mickiewicza stał się jedną z centralnych figur oświecenia, najbardziej groźną postacią spośród polityków europejskich wieku XVIII, zdominowanym przez pychę rozumu — wieku, w którym, zdaniem poety, metodycznie niszczono racje moralne i prawo do wolności jednostek oraz całych narodów. Tej postaci użył do rozrachunku z filozoficznym i przede wszystkim politycznym spadkiem po poprzedniej epoce, w tym z doświadczeniem rewolucyjnego terroru. Zestawienie terroru Piotra i terroru Rewolucji Francuskiej było pomysłem efektownym, choć historycznie dyskusyjnym, oba wydarzenia bowiem nie tylko dzielił odległy czas, ale też różniły je cele, dynamika procesu, mechanizmy zaangażowania przywódców i wielkich zbiorowości. Sprawców terroru francuskiego — co zastanawiające — szukał nie tyle w kręgu przedstawicieli władzy wykonawczej, z Maximilienem de Robespierre’em na czele, ile raczej w podmiocie zbiorowym. Nie bez istotnej racji wskazał na Kowencję, to tam bowiem uchwalano radykalne ustawy (jak choćby ustawę o podejrzanych z 17 września 1793 r.), wymierzone w różne grupy społeczne, w szczególności w „byłą szlachtę” i arystokrację oraz wszystkich innych, których władza gotowa była definiować jako wrogów rewolucji, i ustawy te stanowiły punkt wyjścia do kolejnych fal brutalnych prześladowań. Terror wymierzony w środowiska, miasta i zbuntowane regiony, pochłonął około 250 000 cywilnych ofiar, z czego około 50 000 ludzi zgilotynowano, a ponad 30 000 obywateli stało się ofiarami różnego typu oddolnych („ludowych”) samosądów. Owo wskazanie na Konwencję jako głównego sprawcę, zbrodniarza zbiorowego, być może pozwala zrozumieć tok myślenia, który pozwolił Mickiewiczowi porównać, powiązać w jeden węzeł działania cara i rewolucjonistów. Chodzi o ocenę obu zdarzeń przyjmowaną z perspektywy ofiar. Imperator i Konwencja stwarzali nowe reguły społeczne, nie postawili się jednak w roli opiekunów życia tych wszystkich, którzy regułom tym mieli podlegać, nie dążyli do moralnie uzasadnionego pokoju i ładu po dokonanym przełomie, ale nakręcali spiralę prześladowań wobec wszystkich, których podejrzewali o jakąkolwiek chęć oporu, albo i bez tego powodu — przez co mnożyli legiony niewinnych ofiar. W obu przypadkach, piotrowym i paryskim, wedle Mickiewicza punktem wyjścia były wyrozumowane projekcje obejmujące całość życia zbiorowego, okrutny terror stawał się sposobem ich wcielania w życie, a ofiary stanowiły nieuchronną konsekwencję.

*

Bierdiajew po I wojnie światowej pisał w Nowym Średniowieczu o przenikaniu się we współczesnej mu epoce humanizmu i „bestializmu”. Mickiewiczowskie ujęcie okrucieństwa carów sugerowało, że w Rosji, w kręgach władzy, także w powiązanych z tronem elitach, bestializm stanowił składnik ciągły i nieusuwalny, był włączony w samo centrum systemu jedynowładztwa, i ten system właśnie sprzyjał wynoszeniu okrutników na szczyty hierarchii, a nawet władcę do okrucieństwa popychał. Okrucieństwo, tyleż żywiołowe, co i metodyczne, pozwoliło Iwanowi IV na ugruntowanie zmongolizowanego samodzierżawia i wygubienie słowiańskich pierwiastków wolnościowych w moskiewskiej wspólnocie; wyrozumowane, „filozoficzne” okrucieństwo Piotra I stanowiło czynnik pomocny w budowaniu największej kontynentalnej „machiny niszczycielskiej”. Brało się ono zarówno z ich charakterów, jak i z istoty modelu władzy.

2. Politycy i polityka francuska w ocenie Zygmunta Krasińskiego

„Mowa Guizota, tak chwalona, wydaje mi się błahą i świńską”[188] — napisał Zygmunt Krasiński do Delfiny Potockiej w lutym 1847 r., odnosząc się do parlamentarnej debaty na temat naruszenia postanowień traktatu wiedeńskiego, sprzeniewierzenia, którego — zajmując Kraków — kilka miesięcy wcześniej dopuściła się Austria, wspierana w tej sprawie przez Rosję i Prusy. To zdanie dobrze oddaje dominujący ton w tych fragmentach listów poety z lat 40., w których oceniał francuską politykę[189]. Zmiana nastawienia pojawi się dopiero po zamachu stanu, dokonanym przez prezydenta republiki Ludwika Napoleona w grudniu 1851 r. François Guizot, ceniony historyk, od 1840 r. do rewolucji lutowej w 1848 r. minister spraw zagranicznych i faktyczny lider rządu[190], na czele którego formalnie stał marszałek Nicolas Soult, dla Krasińskiego stał się symbolem kunktatorskich, ostrożnych działań w przestrzeni międzynarodowej w tamtym czasie i zarazem znakiem słabości, braku wizji i woli dążenia francuskiego państwa do przywództwa europejskiego. Już w 1842 r. pisał do Potockiej:

Teraz przemysł i wieczny pokój — Rotszyld i Guizot — mówią, że zadośćuczynią żądaniom ludzkim. Wszystko to pył, którym Bóg posypuje gościniec, którym ma stąpać jego miłość do ludzi[191].

Guizot, wyszydzany przez poetę i polityka Alphonse’a de Lamartine’a, krytykowany przez stronnictwo katolików (zwłaszcza przez życzliwego Polakom Charles’a de Montalemberta), przez lata twardo trzymał się reguł polityki racjonalnej i ostrożnej, szczególnie starał się nie drażnić Rosji (złośliwi mówili, że wywiad rosyjski, za pośrednictwem kochanki Darii de Lieven, z domu Benckendorff, uzyskał dostęp do jego najskrytszych tajemnic). W rozgrywkach wewnętrznych doświadczony dyplomata nie stronił od przekupstwa, byle tylko zachować spokój społeczny i pozwolić wzrastać w siłę materialną stanowi trzeciemu.

Dwie rzeczy były potrzebne, według Guizota, do sprawnego rządzenia: racja i armaty. Rację dawała mu konserwatywna filozofia, którą wyznawał: klasa średnia jest najlepiej reprezentowana przez partię konserwatywną, system parlamentarny najlepiej uosabia potrzeby narodu, zatem nic nie należy reformować, trzeba jedynie umożliwić klasie średniej bogacenie się[192].

Nie takiego konserwatyzmu oczekiwał Krasiński. Polski poeta stanu trzeciego jako siły dziejotwórczej nie cenił, choć wobec historycznej aktywności mieszczaństwa francuskiego żywił respekt. Nie był też sympatykiem parlamentaryzmu w wersji utrwalonej nad Sekwaną po 1830 r. (niemniej w memoriałach, z taktycznych względów, o francuskim systemie parlamentarnym wyrażał się z uznaniem). Bliższa mu była koncepcja mocnej władzy, najlepiej reprezentowanej przez charyzmatycznego przywódcę (w rodzaju Napoleona), który ma wolę zmieniania porządku kontynentalnego, koniecznie w kierunku gwarantującym prawo do wolności dla narodów zniewolonych przez despotyczne imperia (w czym widzieć można odwołanie się do elementów sprzecznych, a przynajmniej niekoniecznie ze sobą współgrających, silny przywódca bowiem z natury rzeczy bardziej zabiega o rozszerzenie znaczenia i dominacji własnego państwa niż o interes wspólnot, których nie stać na obronę własnej suwerenności). W takich władcach, działających z rozmachem w skali globalnej, a nie partykularnolokalnej, widział „posłanników Bożych”, którzy przygotowują grunt (czasem nieświadomie, jak Cezar dla Chrystusa) pod trwałą przemianę świata, o czym pisał w traktacie-przedmowie do poetyckiej części Przedświtu. Guizot stanowił dla niego wzorcowy przykład przeciwieństwa polityka takiego formatu.

Aneksja Krakowa w listopadzie 1846 r. sprawiła, że Krasiński — dotąd bacznie, ale z dystansem śledzący stan spraw politycznych we Francji — postanowił dyskretnie i zarazem bezpośrednio włączyć się w paryską debatę. Było oczywiste, że rząd francuski w sprawie akcji austriackiej, naruszającej postanowienia wiedeńskie z 1815 r., będzie musiał zająć jakieś stanowisko. Oczekiwała tego opinia publiczna, także polska emigracja, na Guizota naciskał Adam Jerzy Czartoryski, wizytę w tej sprawie złożył mu też Adam Mickiewicz w listopadzie 1846 r. (Krasiński odnotował, że pan Adam stanowczo ministra zrugał: „Był u Guizota i przez godzinę mu prorokował, że jeśli nie odmieni systematu, gorzko żałować będzie. Eks-profesor u eks-profesora, wygnaniec u ministra, zrzucony z katedry przez onegoż ministra, a jednak łający go energicznie!”)[193]. Hrabia Zygmunt, najpewniej w porozumieniu ze środowiskiem Hôtelu Lambert, przygotował tajny memoriał, który miał być doręczony Guizotowi[194].

W tym elaboracie Krasiński zwracał uwagę na fakt, że aneksja narusza równowagę w Europie, nie liczył wszelako na zbrojną interwencję Paryża. Miał nadzieję, że zręcznie dobranymi argumentami (apelował zwłaszcza do historiozoficznej wyobraźni Guizota) przekona adresata do otwartego potępienia zaboru Krakowa, a może nawet do publicznego poparcia polskich aspiracji wolnościowych, oraz uświadomi mu skalę zagrożenia, które grozi Europie ze strony Rosji oraz ruchów rewolucyjnych. Dlatego konfliktowi polsko-moskiewskiemu i roli kontynentalnych związków podziemnych (których odgałęzieniem, w jego rozumieniu, były polskie konspiracje) poświęcił tam dużo miejsca. Już pierwszy akapit ukazywał Polskę jako ofiarę tych dwu sił i jednocześnie jako laboratoryjny przykład swoistego współdziałania despotyzmu i rewolucji:

Dwie potęgi, jedna niegodziwa, druga bezrozumna, zawzięły się na Polskę. Jedna chce ją unicestwić przez tyranię, druga mówi o sobie, że chce ją zbawić przez anarchię. Cel obie mają zupełnie inny; ale obie dochodzą do tego samego skutku, do stopniowego, coraz większego odnarodowienia Polski. Tożsamość skutku pochodzi stąd, że obie te potęgi, rząd rosyjski, jak radykalne stronnictwo, pracują nad zniszczeniem szlachty, jedynej warstwy, w której narodowa świadomość polska mogła się wyrobić do całej pełni[195].

Poeta nie odmawiał polskim spiskowcom patriotyzmu i zdolności do poświęcenia, ale widział w nich podwójną ofiarę: carskiej sztuki prowokacji (dowodził, że środowisko rewolucyjne jest infiltrowane i współkierowane przez moskiewskich agentów) oraz francuskich idei rewolucyjnego demokratyzmu. Wątek rewolucyjny przywołał bodaj z dwu powodów. Chciał obalić pojawiające się w otoczeniu Guizota (i szerzej — we Francji) głosy na temat anarchistycznych skłonności Polaków, tłumacząc zasięg polskich spisków okolicznościami historycznymi i wpływami zewnętrznymi (w tym francuskimi), ponadto znając niechęć Guizota konserwatysty do rewolucji jako narzędzia kreowania historycznych przemian, próbował zwrócić jego uwagę na fakt, iż rewolucyjne (nie tylko polskie, ale i francuskie) konspiracje potajemnie inspirowane są przez Moskwę, więc brak reakcji Paryża na aneksję Krakowa, stanowiącą odpowiedź zaborców na rewolucję 1846 r. (Krasiński widział w tych wydarzeniach przejawy moskiewskiej prowokacji), zachęci carat do rozwinięcia podobnego scenariusza w samej Francji. A rewolucji nad Sekwaną Guizot rzeczywiście bał się i znaczną część energii rządu kierował na działania służące zapobieganiu takiej odpowiedzi.

Obszerne rozwinięcie wątku polsko-rosyjskiego natomiast służyć miało urobieniu opinii Guizota polityka, ale i Guizota dziejopisarza, w sprawie rozmiarów zagrożenia, jakie dla Europy nadchodzi ze strony północnego imperium, co w konsekwencji miało skłonić ministra do prowadzenia wobec Rosji mniej otwartej — by nie powiedzieć: życzliwej — polityki. Na zmianę radykalną w tej materii Krasiński zapewne nie liczył.

Jej olbrzymi plan — pisał o strategii Rosji — barbarzyński, a nawet przeciwny jej naturze, która jej każe ciążyć na Wschód, to dążenie do monarchii uniwersalnej: jej jedyne marzenie to móc zwalić się na Zachód. Rząd, który Rosją włada, za nic na świecie nie odstąpi tej potwornej idei. Pomiędzy rozterkami, jakimi stronnictwa szarpią cywilizowane państwa, przecisnąć się do Europy, zatknąć swoje zwycięskie orły na kupach gruzów i zwalisk, albo na kupach błota, nagromadzonych przez podłość jednych, przez nieudolność drugich, przez niezgodę wszystkich[196].

Caryzm, zarażony bakcylem „azjatyckiego despotyzmu”, realizuje sens swego istnienia jedynie na drodze podbojów i w tej misji wspierany jest w pełni przez własne, zniewolone społeczeństwo; podporządkowanie sobie Zachodu i anihilacja chrześcijaństwa rzymskiego to wspólnotowe marzenie całej Rosji. Francja nie może czuć się bezpieczna, wobec północnego partnera musi zachowywać stanowczość i nieufność, jako że car żadnych zobowiązań i traktatów nie będzie honorował, jeśli okoliczności otworzą przed nim pole do agresji. Rosji nie da się włączyć w porządek europejski, w system zbiorowych porozumień, bo państwo to z natury rzeczy nie przestrzega trwale żadnych traktatów. Takie ostrzeżenia kierował Krasiński pod adresem francuskiego ministra, sugerując zarazem, że nie będzie Francji bezpiecznej dopóty, dopóki Rosji od Europy nie oddzieli suwerenna Polska, natomiast zniszczenie polskiej narodowości oznaczać będzie krok ostateczny ku nieuchronnemu upadkowi Zachodu[197]. Na 10 lat przed ogłoszeniem przez Henryka Kamieńskiego rozprawy Rosja i Europa. Polska, w której tenże posłużył się swego rodzaju szantażem wobec Zachodu, pisząc o możliwym sojuszu porzuconych przez Europę Polaków z Moskwą na rzecz podboju całego kontynentu, Krasiński użył podobnego argumentu: ostrzegał, że caryzm po zniszczeniu polskiej szlachty przerobi polskiego chłopa w najbitniejszego żołnierza i czyniąc z niego oręże w swoim ręku, triumfalnie wkroczy do zachodnich metropolii.

Krasiński przypomniał wspólne działania i przymierze polsko-francuskie z epoki napoleońskiej, tym samym sugerując perspektywę odnowienia takiego sojuszu w przyszłości. Krasińskiemu zależało na tym, by ten punkt widzenia utrwalił się w wyobraźni prominentnych paryskich polityków. Przymuszenie rządu francuskiego do protestacji w sprawie krakowskiej byłoby dobrym krokiem w tę stronę. Dlatego tak mocno wiązał przyszłość Europy z losem Polski:

[…] stronnictwo rządzące we Francji i w Anglii, jeżeli nie jest zupełnie pozbawione zmysłu przeszłości, nie może nie wiedzieć, że jego własny los jest ściśle związany z losem Polski. Jeżeli nie ma dla swej równowagi na drugim końcu Europy Polski niepodległej i rozwijającej się roztropnie, to jego własna budowa nie ma oparcia, sklepienie runie prędzej czy później. […] Zasada wolności naszych czasów, reprezentowana przez system konstytucyjny Francji i Anglii, byłaby dziś siłą najwyższą i rządzącą światem, gdyby przez osłabienie Polski nie była musiała oddać części wpływu i części działania systemom przeciwnym, które z nią walczą. Wszystko, co się tyczy Polski, oddziaływa na tę zasadę, godzi w nią wszystko, co uderza w Polskę[198].

W memoriale Krasiński mocno podkreślał potrzebę budowania jedności europejskiej w obliczu rosyjskiego zagrożenia, pisał o Europie jako kulturowej i historycznej wspólnocie, wyrosłej ze wspólnego korzenia rzymskiego chrześcijaństwa. Próbował narzucić adresatowi myślenie w kategoriach „długiego trwania”, a nie doraźnych, małych kroków. Mocno eksponował kwestię etycznych zasad i powinności, jakie miały wziąć górę w polityce europejskiej. Memoriał był nasycony sformułowaniami odwołującymi się do bliskiej polskim romantykom idei ewangelizacji polityki, jej koniecznego ureligijnienia, czyli oparcia na kanonie reguł moralnych zakotwiczonych w chrześcijaństwie. Ten trop myślowy biegł przez cały memoriał, tytułem przykładu wystarczy przywołać fragment z pierwszych akapitów:

Wszelka idea religijna […] to przecież jest pierwszy warunek, pierwsza podstawa wszelkiego przeobrażenia społecznego. Kto chce przyłożyć rękę do budowy przyszłych wieków, powinien by przynajmniej wiedzieć, że jej fundamenta nie leżą we wnętrznościach ziemi, ale wyrabiają się na wysokościach nieba[199].

Apelował do sumienia francuskiego konserwatysty, próbował pobudzić jego historiozoficzną wyobraźnię i polityczne ambicje (by wreszcie „przyłożył rękę do budowy przyszłych wieków”).

Po napisaniu memoriału Krasiński uznał, że system wartości, do którego odwoływał się, jest nazbyt idealistyczny jak na intelektualne upodobania i styl rządzenia Guizota, więc z ulgą przyjął wieść, iż tego tekstu ministrowi nie doręczono. Parlamentarna replika FranÇois Guizota na wypowiedzi Charles’a de Montalemberta i Louisa Thiersa w kwestii dyplomatycznej strategii rządu, w tym aneksji polskiego miasta, stanowiła dobry przykład pojmowania przez niego reguł politycznego działania: minister przyznał, że traktat wiedeński naruszono, ale rząd francuski oficjalnie stanowiska, w którym zawierałoby się żądanie przywrócenia poprzedniego stanu rzeczy, zająć nie może, ponieważ skutki międzynarodowe takiej deklaracji byłyby zbyt poważne. Sens wypowiedzi był taki, że można protestować miękko, ale bez gróźb, bo w części świata, w której leży Kraków, kto inny ma siłę i dyktuje warunki. Realpolitik. Do tej wypowiedzi Guizota odnosiło się zdanie Krasińskiego zacytowane na początku szkicu. Jeszcze jaśniej wypowiedział się on w tej sprawie w liście do Augusta Cieszkowskiego z lutego 1847 r.: „Guizot odparł po Metternichowsku, po politycznemu […]: zerwany o tyle Traktat, o ile zda się nam zerwanie jego na coś — o ile nie, o tyle i nie zerwany”[200]. Cynizm zmieszany ze strachem przed silnymi, pragmatyzm z kunktatorstwem, brak etyki i poszanowania dla praw narodu zniewolonego — tak poeta oceniał politykę głównego ministra i całego rządu francuskiego przed rewolucją 1848 r.

Honor Francji w owym czasie, w jego przekonaniu, ratował Montalembert, „liberalny katolik” (jak określa go Jerzy Parvi[201]), polonofil i zarazem lider stronnictwa opozycyjnego, z którym w latach 40. łączyła Krasińskiego, obok prywatnej znajomości, wspólnota poglądów politycznych. Montalembert w latach 1846-1847 na forum parlamentu w powszechnie komentowanych przemówieniach, podchwytywanych przez prasę, kilka razy odniósł się najpierw do wydarzeń galicyjskich (czyli do powstania i rabacji), a później, w styczniu 1847 r., do inkorporacji Krakowa. Mocnym głosem mówił o polskich prawach politycznych i przestrzegał rząd przed lekceważeniem działań państw zaborczych. Wszystkie te wystąpienia na Krasińskim wywarły wielkie wrażenie, zwłaszcza styczniowe, o czym na gorąco pisał do Potockiej:

Montalembertową mowę odmówiłem głośno, siedząc na poręczy krzesła, niby na trybunie. […] Jest wymowa w nim, bo jest w nim serce; Guizotowa rozprawa sucha jak Hegel. Jego zaś mowa mickiewiczowskiego coś ma, drgają w niej ludzkie wnętrzności i znać tę iskrę życia, co z niebieskich niw na ziemię spuszczona[202].

Przejawem szacunku dla tego polityka było opublikowanie w czerwcu 1847 r. przez Krasińskiego w czasopiśmie „Le Correspondent”, anonimowo, otwartego Listu do hrabiego Montalembert z powodu jego mowy o Polsce wygłoszonej dnia 21 stycznia 1847 w Izbie Parów, za pośrednictwem którego poeta nie tylko wyrażał są wdzięczność, lecz także chciał wpłynąć na pojmowanie przez paryską opinię publiczną istoty konfliktu polsko-rosyjskiego oraz uświadomić jej sens moralny i francuski interes polityczny, związany z popieraniem wolnościowych dążeń lechickiej wspólnoty[203].

Krasiński, stosując się do reguł retoryki właściwej dla mesjanistycznej historiozofii, przedstawił dzieje rodzimej wspólnoty jako cykl ustawicznej służby i ofiary na rzecz innych narodów europejskich, francuskiego nie wyłączając — w tej perspektywie, jako czyn ocalający niezawisłość Francji, ukazał powstanie listopadowe:

Tak, Polska może dać świadectwo sobie samej, że przy każdej sposobności dziejowej rozumiała zawsze doskonale, że idea ojczyzny w całym słowa znaczeniu to ta, która wskazuje narodowi obowiązek poświęcenia się za całą rasę ludzką. Francja wie o tym dobrze; tylko dla odwrócenia od królowej cywilizacji łacińskiej na Zachodzie nieuniknionej walki z barbarzyństwem azjatyckim, którego przedstawicielką jest Rosja, podniosła Polska sztandar powstania w 1830 r.[204].

Poeta skupił się na opisie dziejowej istoty antagonizmu polsko-rosyjskiego, ale też mocno podkreślał potrzebę ewangelizacji polityki między państwami, dowodząc przy tym, iż Polacy dotąd byli jedynym narodem, który zasady te czynnie wprowadzał w życie. Niewiele natomiast pisał o polityce francuskiej, choć mocnym, z tą kwestią związanym akordem, zamknął epistolarny panegiryk:

[…] jesteś Pan dziś jedynym w Europie człowiekiem, którego głos przypomina jeszcze zgromadzeniom przedstawicielskim ludów wolnych, że jest coś na świecie świętszego niż postępy przemysłu. I zaprawdę, powiadam to Panu, jedynie w Tobie ocalony będzie niewygasły honor Francji, gdy potomność zażąda kiedyś od niej zdania sprawy z ostatnich szesnastu lat minionych[205].

List otwarty, nowoczesna forma urabiania opinii publicznej, posłużył tu do wyrażenia pośredniej krytyki zgłaszanej wobec międzynarodowej strategii rządu paryskiego, krytyki wpisanej w apologię jego głównego oponenta, oznaczonego mianem jedynego obrońcy francuskiego honoru. Później jednak, po zamachu Ludwika Napoleona w 1851 r., drogi Krasińskiego i Montalemberta rozeszły się.

Rewolucję lutową 1848 r. Krasiński, przebywający wówczas w Rzymie, przyjął z wielkimi obawami. Sympatykiem powstałego wtedy rządu republikańskiego nie był, z ogromnym niepokojem śledził wzrost znaczenia lewicowych, rewolucyjnych stronnictw i środowisk w życiu Francji, które określał wspólnym mianem „czerwonych Rzeczpospolit”. Szczególny kłopot miał z określeniem swego stosunku do jednego z najważniejszych członków nowego gabinetu, ministra spraw zagranicznych Alphonse’a de Lamartine’a. Cenił go za talent poetycki od lat, ale jako polityka raczej nie poważał (Lamartine na początku lat 30. publicznie deklarował poparcie dla Polaków, zapisał się do Towarzystwa Literackiego Polskiego, ale później w jednej z mów posłużył się nieprzyjaznym dla polskiej narodowości określeniem, co ochłodziło jego relacje, najbardziej z obozem Czartoryskiego; miał jednak zwolenników w kręgach polskiej lewicy emigracyjnej)[206]. Krasiński zapewne podzieliłby ocenę — której nie znał — wyrażoną we Wspomnieniach przez Alexisa de Tocqueville’a, który przypisał Lamartine’owi próżność i „pogardę dla prawdy”[207]. Krasiński wiedział, że przed rewolucją Lamartine uważany był za najbardziej błyskotliwego mówcę parlamentarnego, podziwiał też napisaną przezeń Historię żyrondystów, ale z powodu zamieszczonego tam krótkiego odniesienia do konfederacji barskiej (była w nim mowa między innymi o anarchistycznych skłonnościach Polaków) opublikował w „Le Correspondent” (1847) wraz z epistołą do Montalemberta drugi list otwarty, do Lamartine’a właśnie, w którym skierował pod jego adresem — w rewanżu za krytyczny osąd Polski w dobie konfederacji — sporą porcję niemiłych zwrotów oraz obszernie opisał, także i tu obficie wspierając się mesjanistyczną retoryką, uniwersalny sens polskiego posłannictwa i dziejowe zasługi rodzimej nacji. Również w tym liście pojawiła się idea odnowienia sojuszu polsko-francuskiego, opartego na fundamencie pokrewieństwa posłannictw obu narodów, w czym widzieć można pogłos podobnej myśli wypowiadanej przez Mickiewicza z paryskiej katedry. Krasiński, wzywając Francję do umoralnienia jej polityki, pisał:

Francja rozniosła po całej Europie na ostrzu swych bagnetów dar wolności obywatelskiej i równości jednostek między sobą, który dała światu!… Polska nie przestała cierpieć i pracować w duchu, by wynieść z głębi swego grobu dogmat boskiego prawa narodowości i dogmat religijnego braterstwa wszystkich narodów między sobą, to jest, prawo Chrystusa, urzeczywistnione w polityce państw ludzkich… Francja i Polska są siostrami; obie kroczą w przyszłość, nie cofając się nigdy. Francja w imię miłości ludzi, Polska w imię miłości Boga! Tak więc w dążnościach tych dwóch ludów mieszczą się dwa przykazania stanowiące jedność Słowa przedwiecznego[208].

Owo wezwanie do budowania polityczno-metafizycznego sojuszu Krasiński kierował do francuskiej opinii publicznej ponad głową Lamartine’a, przypuszczalnie bowiem nie wierzył w jego zapewnienia o sympatii dla sprawy polskiej; w listach hrabia Zygmunt nie odniósł się do tych deklaracji, podobnie jak do retorycznych popisów artysty w Zgromadzeniu Narodowym w latach 40. Nie znamy również obszerniejszej opinii na temat ministerialnej kariery wybitnego poety w roku 1848, jego porażki w wyborach prezydenckich w grudniu tegoż roku (Lamartine otrzymał zaledwie 8000 głosów) Krasiński w listach nawet nie skomentował. W owym czasie za to jego uwagę przykuwała postać sensacyjnego zwycięzcy tychże wyborów, Ludwika Napoleona. Zwycięzcy przez polskiego romantyka spodziewanego, choć bynajmniej nie pożądanego — Krasiński, podobnie jak konserwatywna część środowiska emigracyjnego, uważał go za politycznego parweniusza i jednocześnie zakładnika lewicowych radykałów. A jednak to właśnie przyszły cesarz stał się dla polskiego poety ucieleśnieniem możliwej wielkości Francji, z nim związał największe nadzieje, choć zarazem wskutek jego polityki u schyłku życia przeżył najbardziej gorzkie, aczkolwiek skrywane przed światem, rozczarowanie.

Na początku prezydentury Ludwika Napoleona nie żywił wielkich nadziei, o czym świadczą dwa listy z grudnia 1848 r., pierwszy do Bronisława Trentowskiego, drugi do Augusta Cieszkowskiego:

W istocie większość ogromna za Ludw[ikiem] Napoleonem. Wszystkie wrogi Rzeczypospolitej zgodziły się na jego obiór. Szlachta, mieszczanie, legitymiści, orleaniści, nawet część socjalistów. Każdy spodziewa się, że albo on niebo sprowadzi na ziemię (tego włościanie wszyscy i wyrobników część się spodziewa), albo że przy zdarzonej sposobności ustąpi jakiemu królowi lub że go będzie najłacniej obalić. Złuda potrwa z dwa miesiące, później nastąpi odłuda i ciężkie nader wybuchy znów zatrząsną Francją, wojna domowa itd., itd.[209].

Ludwik Napoleon cichaczem, jak złodziej wkradł się, nie wszedł na stolicę. Lecz nie jego wina, uprosili go wszyscy. Wiedziano albowiem, że tajne towarzystwa pracują ogromnie. Bonapartyści zaś chcieli koniecznie okrzyczeć go cesarzem, czerwoni zaś zasztyletować[210].

Ale w następnych latach zaczął zmieniać opinię, w długotrwałym konflikcie między prezydentem i Zgromadzeniem Narodowym kibicował temu pierwszemu, spodziewał się, że Ludwik Napoleon dążyć będzie do restytucji cesarstwa. Prezydent porwał jego wyobraźnię stylem zamachu stanu, jaki przeprowadził w grudniu 1851 r., kiedy to rozpędził parlament, aresztował większość deputowanych i siłą, kosztem wielu ofiar, stłumił protesty w Paryżu oraz na prowincji.

Jakżesz on ich zaszachmatował — pisał z entuzjazmem do Stanisława Małachowskiego — jakżesz wszystkie do kupy zbił stronnictwa i do jednego wpakował więzienia! Podoba mi się ta bezstronność w zamknięciu gęby prawym i lewym krzykaczom, przypomina mi to tragedię Fiesko Szyllera: od trzech lat rozpoczęta, doskonale przeprowadzona i świetnie zorganizowana konspiracja zwycięstwem nagłym, tak nagłym, że jednej kropli krwi nie kosztuje. Czuję pewną artystyczność w całym rozwoju tego tak rzeczywistego dramatu[211].

Natomiast do Cieszkowskiego w tym czasie pisał:

Bohaterem nie jest, zgadzam się, ale jest najpierwszym wieku konspiratorem z góry, najprzebieglejszym, najspokojniejszym i najśmielszym — a tego trzeba społeczeństwu rozszarpanemu ciągłymi konspiracjami od dołu[212].

Opinii tej nie zmienił także wtedy, gdy poznał liczbę ofiar grudnia 1851 r. i dowiedział się, że cenieni przez niego wybitni Francuzi, jak Charles de Montalembert, Victor Hugo, Alexis de Tocqueville opowiedzieli się za złożeniem przez Ludwika Napoleona urzędu. Uważał, że szef państwa w ten sposób ocalił je przed rewolucją i wojną domową, która z Francji uczyniłaby zakładnika Rosji, choć był to argument chybiony, jako że sytuacja w tym kraju nowej rewolucji nie zapowiadała. Wynik referendum, w konsekwencji którego zniesiono republikę i restytuowano cesarstwo, a Ludwik Napoleon stał się Napoleonem III, uznał za wstęp do wielkich zmian w Europie. Utwierdził go w tym przekonaniu wybuch wojny krymskiej, z którą — podobnie jak Mickiewicz i prawie cała emigracja — wiązał wielkie nadzieje. W Napoleonie III dojrzał męża stanu, który dorósł do roli bohatera zmieniającego oblicze i mapę Europy[213].

Nadzieje te legły u podstaw memoriału do cesarza, który Krasiński napisał prawdopodobnie w październiku 1854 r. Nakreślił w nim wizję sojuszu polsko-francuskiego, dzięki któremu Francja stanie się główną potęgą europejską, a sam cesarz — kontynentalnym przywódcą. Dowodził, że bez suwerennej Polski nie da się jednocześnie zapobiegać odśrodkowym ruchom rewolucyjnym oraz utrzymywać w szachu Rosji i Prus, dążących do hegemonii w obszarze niemieckim. „Bez Polski więc nie ma pokoju dla Europy i — dodajemy — nie ma w przyszłości możliwej wielkości dla Francji”[214] — stwierdzał stanowczo w memoriale. Przestrzegał przed stawianiem w wojnie z Rosją celów ograniczonych, tylko bowiem rozbicie tego imperium i skierowanie jego impetu zdobywczego w stronę obszarów azjatyckich zapewnić może realizację wielkich planów kontynentalnych; analizie rosyjskiego systemu politycznego i charakteru więzi między carem a ludem poświęcił dużą część rozważań, wspierał się przy tym stylem rozumowania znanym z Rosji w 1839 roku, demaskatorskiego dzieła Astolpha de Custine’a, które — jak sądził — cesarz zapewne ceni. Pisząc o Rosji, odwoływał się do zjawisk historycznych i politycznych, które niepokoiły też cesarza: „Rosja jest wielkim komunizmem, rządzonym przez władzę zarazem wojskową i teokratyczną”[215]. Wskazywał — mocno naciągając fakty — na podobieństwa ideologii caryzmu do teorii socjalizmu zachodniego. Przede wszystkim jednak, idąc tropem refleksji de Custine’a, Rosję przedstawiał jako wielką machinę imperialną, skazaną na ustawiczny podbój, czyli cel najmocniej łączący władzę i lud. W katastroficznym scenariuszu upadku Europy przepowiadał rozrost buntów i rewolucji społecznych na kontynencie, inspirowanych przez dyplomację i wywiad rosyjski. Spodziewał się, że ich finałem będzie moskiewska interwencja, przyjęta z ulgą — przez warstwy posiadające, zalęknione ciągłym „rozruchem”, a także z entuzjazmem — przez sfery rewolucyjne, uznające przywództwo północnego satrapy. W ten sposób Zachód dostanie się pod rządy moskiewskiej despotii. Dlatego obecną wojnę należy wykorzystać nie tylko do destrukcji caratu, ale i do wzniesienia nowego porządku w Europie, którego zwornikiem muszą być Francja i odrodzona w wyniku tejże wojny Polska. W żadnym innym memoriale kwestia sojuszu polsko-francuskiego oraz koniecznych celów strategicznych Paryża nie zostały równie jasno nakreślone. Stanowiły one w tym tekście temat centralny, dlatego poświęcić należy im więcej uwagi. Krasiński dowodził, że cesarstwo francuskie może poszerzyć swoje dominium, ale nie o drobne okoliczne zdobycze terytorialne, jak Sabaudia czy Genewa, powinna zabiegać. Francja powinna starać się o szczególnego typu przywództwo uniwersalne:

Ale może Francja i powinna pragnąć czegoś czystszego i wyższego, czegoś, co by jej zapewniło korzyść uniwersalnego panowania, a nie wystawiało na niedogodności, na przyrodzone błędy i na niebezpieczeństwo takiego panowania. Francja powinna dążyć do tego, by przez przewagę swojego geniuszu politycznego stała się arbitrem losów Europy. Na odwrót tego określenia, jakie wynaleziono dla królów konstytucyjnych, Francja powinna rządzić światem, nie panując nad nim. To jest jej misją; a ten cel streszcza się doskonale w tej nazwie Narodu słońca, jaką daje Francji autor Idei napoleońskich[216]. Około tego słońca, wyobraziciela sprawiedliwości i słuszności, postrachu pysznych, nadziei słabych, winny krążyć wszystkie inne narody europejskiego kontynentu. Ale jak dojść do takiego rezultatu? Jak dojść do panowania moralnego bez materialnego ujarzmienia? W tym leży cała kwestia[217].

Rada Krasińskiego, jak rozwiązać ten dylemat, była prosta: Francja musi znaleźć nowego, autentycznego sojusznika na drugim krańcu Europy, sojusznika, z którym stworzy „potrzebną przeciwwagę” dla dążeń niemieckich oraz utrzyma z dala od rdzenia Europy imperium rosyjskie. Tym sojusznikiem może być jedynie silna i sprawnie rządzona Polska. Losy tych dwu krajów, ich przyszłość i pozycja w świecie — sugerował poeta — są ze sobą splecione nierozerwalnie:

Wszystkie wasze rządy upadają jedne po drugich, a nie rozumieją, że jest jakaś tajemnica — boska nieledwie — w cudownej tożsamości najdroższych interesów Polski i Francji, w tym, że jedna nie może wrócić do życia, jak tylko przez pomoc drugiej, a druga nie może żyć całą siłą swojej istności bez współdziałania pierwszej[218].

Dalej dopowiadał:

Ale z tych wszystkich rządów żaden nie jest tak związany swoim interesem ze sprawą polską, jak dynastia napoleońska. […] Bez Polski nie ma ani możliwej supremacji dla Francji, ani prawdopodobnej trwałości dla dynastii napoleońskiej[219].

W tych wywodach nie tylko o retorykę perswazji chodziło, choć niewątpliwie Krasiński chciał poruszyć nerw paneuropejskich ambicji cesarza. Autor Irydiona, przywiązany do legendy napoleońskiej, rzeczywiście był przekonany, iż Polska suwerenność może wywalczyć jedynie w wyniku wielkiej wojny z udziałem wielu państw, której skutkiem Rosja zostanie rozbita i odepchnięta od Europy, a kraje niemieckie (Prusy i Austria w szczególności) stracą ostoję dla swej polityki, przez co ich pozycja ulegnie osłabieniu. Wojna krymska wydawała się dawać tę właśnie, długo wyczekiwaną sposobność do zmiany kontynentalnego porządku. Potrzebny był lider, który ów scenariusz zrealizuje. W tamtych okolicznościach niewątpliwie tylko Napoleon III mógł podjąć próbę wcielenia w czyn owej koncepcji, tyle że konflikt ten rozgrywał on w kategoriach małej, a nie wielkiej strategii. Krasiński miał nadzieję, iż zręczna akcja polskiej emigracji może skłonić cesarza do śmiałej rozbudowy planów — i sam postanowił dyskretnie (memoriał miał charakter tajny) wziąć w tym przedsięwzięciu udział. Zapewne w Napoleonie III pokładał nadzieje autentyczne, widział w nim dobrego kandydata na europejskiego lidera właśnie, a nie dyktatora; lidera w znaczeniu sprawowania przywództwa tak politycznego, jak wyznaczającego nowe standardy moralne w sferze polityki. Sądził, że plan, który w memoriale przedstawiał, pozwoli, po pierwsze, za jednym zamachem zniwelować dwa największe — w jego opinii — cywilizacyjne zagrożenia, czyli możliwość podboju Europy przez Rosję oraz ponownego wybuchu ogólnoeuropejskiej rebelii społecznej, nowej Wiosny Ludów. Po wtóre, wyobrażony tu sojusz Polski i Francji miał od nowa, na długie lata i w oparciu o etykę chrześcijańską, ustabilizować układ sił na kontynencie. Nie był to projekt nieracjonalny, z gatunku całkowicie niemożliwych. W tamtych jednak realiach i sytuacji dziejowej miał charakter szlachetnego myślenia życzeniowego, którego nikt z zaangażowanych w krymski konflikt nie zamierzał traktować serio. Polski romantyk przecenił też format (polityczny, intelektualny, osobowościowy) cesarza Francuzów.

Napoleon III cele, jakie wiązał z tamtym konfliktem, z grubsza zrealizował przed końcem 1855 r., mógł zatem zmienić rolę i wystąpić jako posłaniec pokoju. A jednak zawieszenie wojny krymskiej i jej ostatni akt, czyli konferencja pokojowa w Paryżu, na której sprawom polskim nie poświęcono żadnej uwagi, nie rozwiały pronapoleońskich złudzeń hrabiego, mimo że wydarzenia te musiały być dla niego gorzką lekcją realizmu politycznego. Przyjaciół przekonywał, że Napoleon III chciał przy okazji wojny przeprowadzić restytucję Polski (co — z historycznego punktu widzenia — jest wielce dyskusyjną tezą, a można nawet powiedzieć, że całkowicie błędną), ale sprzeciw Anglii związał mu ręce i zmusił do rozpoczęcia rokowań pokojowych:

Com Ci zawsze twierdził — pisał we wrześniu 1856 r. do Cieszkowskiego — niezawodną prawdą: Napoleon chciał nas — Anglia nie chciała; wtedy Napoleon zawarł pokój — Morny tam jadąc miał od niego rozkaz starania się o wszystko, co tylko możliwym dla nas — sam mi to oświadczył i był tu dla mnie najuprzejmiejszym z uprzejmych[220].

Hrabia z gestów kurtuazyjnych, do niczego nie zobowiązujących, ze słów wypowiadanych sytuacyjnie i niekoniecznie wyjawiających prawdę, wyciągał wnioski zasadnicze. Z pewnością presja legendy napoleońskiej, mocno osadzonej w jego wyobraźni historiozoficznej i — by tak rzec — rodowej wywierała wpływ na tyle mocny, że aż deformujący widzenie rzeczy takimi, jakimi były.

U schyłku niedługiego życia poeta ciągle miał nadzieję, że Napoleon III nie porzucił wielkich zamiarów, lecz dwie rozmowy, które z nim odbył (4 kwietnia 1857 r. i 20 lipca 1858 r.), nie pozostawiły złudzeń w tej kwestii. Krasiński sporządził relację z tych audiencji. Wynika z niej, że cesarz w trakcie pierwszej nie wprost, ale jasno przecież wyłożył, iż w najbliższym czasie nowej wojny nie będzie i Polska liczyć może jedynie na przychylność nowego cara. Wizję sojuszu polsko-francuskiego, którą powtórnie roztaczał poeta, przyjąć musiał jako niepoprawne marzycielstwo. W trakcie drugiej audiencji francuski przywódca mówił jeszcze mniej:

Wydawał się zesmutniały — wspominał Krasiński — jakby zwątpiały, wzdychał za skończoną wojną, nie rozświecał żadnych widnokręgów na przyszłość, coś mu zdawało się ciężyć. Słuchał uważnie wszystkiego z niezmierną uprzejmością i z zajęciem — ale najczęściej powtarzał, że wszystko jest trudnym. Lecz wiem, że miewa takie pory w życiu i że z nich się wydobywa, by nieprzewidzianymi czynami działać[221].

Prawdę wyłaniającą się z obu wizyt u cesarza można wyrazić parafrazą znanego zdania, choć poeta bronił się przed przyjęciem jej do wiadomości: żadnych marzeń, panie hrabio, żadnych marzeń.

*

Zygmunta Krasińskiego bez wątpienia uznać można za bystrego obserwatora, a nawet znawcę francuskiej polityki. Poświadczają ten fakt liczne komentarze i wzmianki w listach, w których rozpatrywał najróżniejsze zdarzenia zachodzące w życiu publicznym nad Sekwaną, zwłaszcza w latach 40. i 50. Nie cenił i nie szanował elit politycznych, szczególnie w czasach rządów ministra Guizota, wyjątek uczynił tylko dla hrabiego de Montalemberta, ale jego umiejętności godzenia katolicyzmu i konserwatyzmu z liberalizmem politycznym już nie pochwalał. Zbigniew Przychodniak to krytyczne nastawienie do świata francuskiej polityki i do gruntownych przemian w życiu społecznym Francji, zachodzących od czasów Wielkiej Rewolucji, przemian, w wyniku których mieszczaństwo stało się jedną z najważniejszych sił politycznych w tym kraju, a wielonurtowy liberalizm zadomowił się wśród głównych nurtów myśli politycznej — słusznie wiąże z antymodernistyczną postawą polskiego pisarza:

[…] na tle francuskich sporów i konfiguracji myśli politycznej XIX wieku Zygmunt Krasiński jawi się jako myśliciel z gruntu i świadomie antymodernistyczny, radykalnie opozycyjny wobec dziewiętnastowiecznych ruchów i prądów demokratyzacyjnych. Autor Nie-Boskiej pozostawał w niezgodzie z wszelkimi ruchami emancypacyjnymi i rewolucyjnymi, odczuwał obcość wobec głównego nurtu juste milieu mieszczańskiej Francji i wobec rodzącego się liberalizmu[222].

Rządowi republikańskiemu, wyłonionemu w 1848 r., Krasiński nie ufał, obawiał się bowiem, że skutkiem jego działań pozycję dominującą we Francji zdobędą żywioły i ruchy antykonserwatywne, a nawet rewolucyjne. Tym łatwiej i chętniej uwierzył w gwiazdę Ludwika Napoleona, którego „konspiracja od góry”, wymierzona w instytucje republiki, wzbudziła w Polaku podziw. Fascynację tym przywódcą wyjaśnić można na dwa niewykluczające się sposoby. Przede wszystkim poeta dostrzegał w jego stylu myślenia i działania cechy właściwe dla polityka konserwatywnego, także niechętnie podchodzącego tak do ideologii lewicowych, jak do liberalizmu, demokracji parlamentarnej i różnych przejawów nowoczesności. Ważną rolę odegrały też aspekty kulturowe o rodowodzie romantycznym. Krasiński, podobnie jak Mickiewicz, we współczesności poszukiwał przywódców wielkiego formatu, zdolnych do realizowania projektów wykraczających poza doraźność, takich przywódców zwłaszcza, którzy mieliby wolę prowadzenia polityki w wymiarze kontynentalnym, polityki przy tym korzystnej dla spraw polskich. Guizot z tego punktu widzenia jawił się poecie jako kunktator, tchórzliwy racjonalista, podporządkowujący się dyktatowi silnych graczy, na pierwszym miejscu Rosji, wreszcie jako reprezentant interesów francuskiego mieszczaństwa. Napoleon III dla Krasińskiego stanowił przeciwieństwo takiej przeciętności. Najpierw, wbrew liberalnym elitom, zyskał poparcie Francuzów i sięgnął w imponującym stylu po prezydenturę; potem rozpędził nielubiany przez polskiego poetę parlament i przywrócił w konsekwencji wygranego plebiscytu cesarstwo, osłaniając dzięki temu — jak wypadki te, przypomnijmy, interpretował Krasiński — Francję przed kolejną rewolucją społeczną i wojną domową; wreszcie, już jako cesarz, zorganizował międzynarodową koalicję i rozpoczął wojnę z Rosją — wojnę, której efektem, jak spodziewali się polscy emigranci, miała być głęboka zmiana na politycznej mapie Europy, wiodąca do restytucji Polski. Te działania, nacechowane rozmachem i zdecydowaniem, przekonały autora Irydiona, były dla niego znakiem narodzin męża stanu, prawowitego spadkobiercy Napoleona I. Zdaje się, że właśnie romantycznym marzeniem o mężu opatrznościowym najprościej wytłumaczyć można fakt, że przenikliwy zazwyczaj w ocenach wielkich figur ze świata literatury i polityki hrabia tym razem uporczywie nie dopuszczał myśli, że strategiczne cele pogardzanego Guizota i uwznioślanego Napoleona III aż tak bardzo się nie różniły.

Dodajmy i tę uwagę, oczywistą, że Francja była dla Krasińskiego krajem bliskim, swego rodzaju ojczyzną zastępczą — toteż projektowanie wielkiej unii obu krajów było zjawiskiem naturalnym i zrozumiałym. Nie dziwi i to, że szukając perspektyw i sojuszników dla sprawy polskiej, na Francję i jej polityków Krasiński rachował najmocniej.

3. „Teologia polityczna” (i narodowa) Zygmunta Krasińskiego w kilku zdaniach, z drobnym odniesieniem do Pawła z Tarsu

Rolf Fieguth wskazał na zajmujące i wiele mówiące analogie w myśli św. Pawła i Adama Mickiewicza[223]. Analogii i różnic można doszukiwać się także w intelektualnej spuściźnie Zygmunta Krasińskiego, choć jego wersja mesjanizmu narodowego — powiedzmy to od razu — była bardziej etnocentryczna od Mickiewiczowskiej.

Trudno powiedzieć, że myśl Pawła z Tarsu — którego listy apostolskie Krasiński z pewnością znał dobrze — stanowiła dla niego często przywoływany punkt odniesienia. W najbogatszym w filozoficzne nawiązania i komentarze bloku listów, do Augusta Cieszkowskiego, tego apostoła nie przywołał ani razu, podobnie w listach do innych ważnych przyjaciół: Konstantego Gaszyńskiego, Jerzego Lubomirskiego, Stanisława Małachowskiego. W listach do Henryka Reeve’a cytował jego słowa sytuacyjnie — jak werset „Tam Bóg, gdzie wolność” (II List do Koryntian 3,17), przywołany na wieść o upadku Warszawy w 1831 r.; do tego samego fragmentu nawiąże potem — aluzyjnie i także z intencją polityczną — w 1835 r., zapowiadając, że po miłosnych uniesieniach z Joanną Bobrową poświęci się właśnie sprawie wolności. Częściej do Pawłowych listów odwoływał się w epistołach adresowanych do Delfiny Potockiej, ale znowu miały te przypomnienia charakter doraźny. Wystarczy wspomnieć zapis z grudnia 1841 r., gdzie najbardziej znanego cytatu o miłości z I Listu do Koryntian użył do podparcia własnego projektu miłosnej filozofii, który miał uśmierzyć różne wątpliwości kochanki. Tenże Pawłowy hymn będzie przywoływał i później, lecz tylko na zasadzie ilustracji, bez głębszego rozbioru jego treści (przykład w liście do tej samej adresatki z 12 grudnia 1841 r.). Oczywiście Pawła i Jana zaliczał do tych, którym prawda Chrystusowa objawiona została od razu: „Na przykład ludzkości Chrystus cały dopiero w tysiąc lat po przyjściu swoim na świat zupełnie objawionym został, ale św. Janowi, Pawłowi itd., itd. zaraz”[224] (z listu do Delfiny z 10 stycznia 1842 r.), ale i tego spostrzeżenia bliżej nie rozwinął.

Paweł z Tarsu przez historyków idei bywa uznawany za protoplastę nowoczesnej „teologii politycznej”.

Aby urzeczywistniła się historia teologii politycznej w sensie „właściwym” — pisze Merio Scattola — muszą zostać spełnione dwa warunki: zarówno polityka, jak i teologia muszą się wyrazić w racjonalnym dyskursie. Pierwsza osiągnęła ten etap u Greków, druga zaś rozwinęła się w środowisku hellenistycznym za sprawą Pawła z Tarsu; od niego zatem powinna się rozpocząć rekonstrukcja teologii politycznej we właściwym znaczeniu. Apostoł Paweł przemienił orędzie ewangeliczne, czyli pierwotne, mityczne treści uznawane przez wspólnoty chrześcijańskie, w pierwszą teologię chrześcijańską. Koncentrując się na zagadnieniu pośrednictwa między człowiekiem a Bogiem, stworzył rozbudowaną naukę o odkupieniu. Według niej Jezus jest w pełni Chrystusem, krzyż — kluczowym momentem dziejów, ofiara zaś — konieczną zasadą, z której należy systematycznie wyprowadzać wszystkie konsekwencje dla życia duszy, organizacji wspólnoty, wyznawania wiary. […] Z perspektywy triumfującego cesarstwa misyjne dzieło Pawła jawi się nie jako po prostu głoszenie nowego doświadczenia religijnego, ale jako praca wysłannika z nadchodzącego królestwa, który na terytorium rzymskim rozsiewa małe skupiska wiernych już oddane nowemu prawu; był to zamysł głęboko antyimperialny, zmierzający do obalenia całej budowli politycznej z pomocą teologicznopolitycznej alternatywy[225].

Paweł mógł zatem — w myśl powyżej zacytowanej wykładni — stać się dla naszych romantyków patronem ideologii wolnościowej, symbolem antyimperialnej (tu w znaczeniu antycarskiej i wyzwoleńczej zarazem) akcji, wzorem organizatora wspólnoty, która przyczyniła się do osłabienia i przetworzenia imperium. Dlaczego ostatecznie aż tak istotnej roli nie odegrał — prosto odpowiedzieć nie sposób. Jedną z przyczyn mogło być zakwestionowanie przez niego samej istoty idei narodu (ludu) wybranego (rozumianego jako wspólnota plemienno-religijna, a nie ogólnoludzka), bliskiej przecież — choć w różnych wariantach — prawie wszystkim najwybitniejszym polskim romantykom. Zapewne powodów mało namiętnego romansu romantyków z ostatnim apostołem można by dopatrywać się więcej.

Oczywiście w mesjanistycznej ideologii Krasińskiego, przeplatającej wymiar historiozoficzny z religijnym i politycznym — i przez to wpisującej się w nowocześnie rozumianą teologię polityczną — pojawiają się znaczące treści wspólne z podstawowym przesłaniem Pawła z Tarsu. Krasiński także nie miał wątpliwości, „że Jezus jest w pełni Chrystusem”, oraz — co tu szczególnie ważne — że misja i ofiara Chrystusa stanowią przełomowy fakt w dziejach ludzkości, wyznaczający czas przejścia z epoki Ojca do epoki Syna w trójdzielnym podziale całych dziejów świata, od jego powstania po nadejście Królestwa Bożego na ziemi i po jego koniec, zamykający bieg ludzko-boskiej historii. Myśl tę dobitnie wyłożył w wielu listach, w niedokończonym traktacie historiozoficznym O stanowisku Polski z Bożych i ludzkich względów oraz — w sposób bardziej zawoalowany i usymboliczniony — między innymi w wizyjnym poemacie Przedświt (1843). Podzielał też Pawłowe przekonanie na temat zbawczej roli cierpienia i ofiary, tak w losach jednostek, jak w dziejach całej ludzkości, oraz — tu widać też trop obcy Pawłowej doktrynie — narodów, z czym wiąże się centralna idea w systemie mesjanistycznym autora Przedświtu: „próba grobu”, o której mowa i którą to Polska (w dobie rozbiorów, złożona do grobu przez zaborców) ma triumfalnie odbyć, aby — doświadczywszy przy tej okazji duchowej przemiany — stać się pierwszym, moralnie najdoskonalszym narodem na planecie, „siostrą Chrystusa”, o czym w poemacie Przedświt mówi, ni mniej ni więcej, sam Bóg.

Tu właśnie ujawniają się kolejne istotne różnice. Po pierwsze,

eschatologia Pawłowa reprezentuje całkowitą negację danego świata […] i niezgodę na doszukiwanie się w nim jakiegokolwiek immanentnego sensu, jakiegokolwiek zmieszania boskiego rozumu z ludzkim grzechem[226].

W rozumieniu polskiego poety natomiast zbawienie ludzkości miało dokonać się także na tym świecie, w przestrzeni historii, trzecia i ostatnia epoka w dziejach, epoka Ducha Świętego, przynieść miała całkowite zniszczenie zła, triumf dobra, wolność i solidarność ogólnoludzką — czyli uważał, iż zanim czas ostatecznie wypełni się, świat już zostanie zbawiony, Szatan pokonany, a oczyszczona moralnie ludzkość doświadczy pełni szczęścia i sprawiedliwości. Po wtóre, Krasiński — i nie on jeden w tamtej epoce — miałby niejaki kłopot z pełnym przyjęciem zasady „nie masz Greczyna ani Żyda”. Na przykład w wymienionych powyżej tekstach dowodził, iż dzieje mają swoją teleologię, że Bóg jest panem historii i ma dla ludzkości zbawczy plan. W tym obszarze myślowym kolizji z refleksją apostoła jeszcze nie ma, ale już przyjęcie założenia, że głównym narzędziem wpływania przez Stwórcę na dzieje, na proces zbawiania ludzkości, są nowe narody wybrane, oznaczało wejście w konflikt z doktryną Pawła. Poeta oczywiście uważał, że owym narodem wybranym jest Polska, zbiorowość przeznaczona i na cierpienie, i na przewodzenie ludzkości, bez której powrotu na arenę dziejów w samodzielnej politycznie postaci zbawienie świata nie będzie możliwe. Natrafiamy tu na kwestię wyjątkowo drażliwą, mianowicie na problem rozumienia idei narodu — pojmowania istotnie różniącego myśl Krasińskiego od myśli Mickiewicza. Była to koncepcja, w moim przekonaniu, swoiście etnocentryczna, naród definiująca na sposób plemienny, a nie demokratycznopolityczny, jako wspólnotę obwarowaną barierami pierwotnego pochodzenia, pierwotnego języka, także religii i jednolicie rozumianej kultury. Dla Krasińskiego naród polski w sensie właściwym stanowiły dwie warstwy społeczne: szlachta i lud wiejski, co przejrzyście wyłożył choćby w cyklu Psalmy przyszłości („Jeden tylko, jeden cud/ Z Szlachtą polską — polski Lud”); mieszczaństwo w zasadzie ze wspólnoty wyłączał, właśnie z racji niejednorodności nacjonalnej i małych — jak uważał — zasług dziejowych; Żydów traktował jako „wewnętrznego wroga”, tym groźniejszego, im bardziej starał się on upodobnić do polskiego otoczenia, przyjmował jego kulturę czy religię (nie bez powodu w Nie-Boskiej komedii świat żydowski, na zasadzie pars pro toto, reprezentują Przechrzci). Niezbędnym dopełnieniem tego stanowiska jest fakt, że poeta z różnym nasileniem w poszczególnych fazach swojej twórczości hołubił rasowo i ekonomicznie motywowaną wrogość do Żydów (w ślad za Hannah Arendt można by ją nazwać „antysemityzmem arystokratycznym”), jak i konspiracjonistyczną (spiskową) wizję dziejów, w której Żydom przypadała rola społeczności dążącej (za pomocą pieniądza) do zdobycia potajemnej władzy nad całą cywilizacją i do zniszczenia chrześcijaństwa. Bodaj najbardziej spektakularnie myśl tę — obok listów do Potockiej czy Cieszkowskiego — wypowiedział Krasiński w Niedokończonym poemacie.

W historii poeta widział oczywiście aktywną obecność zarówno Boga, jak i Szatana, wielopostaciowego zła, nihilizmu czyli „nicości”, przejawiającego się najsilniej za pośrednictwem nie tylko knujących Żydów, ale też rewolucyjnych ruchów, dążących do obalenia dominującego w Europie porządku społecznego, rosyjskiego caryzmu, samowładztwa, zmierzającego — tak mniemał — do podboju całego kontynentu, zdławienia wszędzie wolności i katolicyzmu, czy wreszcie za sprawą ateistycznej filozofii Davida Straussa bądź Ludwiga Feuerbacha. W tych obszarach współczesności według Krasińskiego panował Szatan. Zdaje się, że negatywny stosunek do caryzmu czy Żydów przenosił romantyk na poszczególnych Rosjan (uważał, że jako samoświadomy naród Rosja nie zaistniała w dziejach) i Izraelitów, dlatego zapewne w jego biografii niewiele było personalnych związków i przyjaźni z ludźmi wywodzącymi się z tych wspólnot. Dla Krasińskiego istniał zatem i „Greczyn”, i „Żyd” — i to jako zbiorowy wróg.

Znamienne też, że w listach potrafił być wobec własnej nacji niebywale krytyczny, jednak w tekstach literackich od początku lat 40. Polskę wpisywał w jednorodny, idealny obraz „Anioła planety”, „siostry Chrystusa”. Prorocy starotestamentowi — Izajasz, Jeremiasz — w swoich przepowiedniach twardo krytykowali upadający naród wybrany (słynna metafora Izraela jako Nierządnicy), choć jednocześnie apelowali do Jahwe, by nie porzucał potomków Dawida i Mojżesza. Nie brakuje też w listach Pawła z Tarsu krytyki adresowanej do rozrzuconych w basenie Morza Śródziemnego małych gmin chrześcijańskich. Tego elementu, publicznego rozrachunku z błędami rodzimej wspólnoty, w dziełach literackich Krasińskiego pisanych w latach 40., czyli po mesjanistycznym przełomie, zabrakło. Polski profeta wybrał inną metodę prezentacji tejże wspólnoty: przez jej uwznioślenie. Ten rys także w jakimś stopniu różni go od ostatniego apostoła.

4. „Teologia polityczna” Stanisława Brzozowskiego: fakt czy hipoteza?

Zdefiniowanie tytułowego terminu nie należy do zadań prostych. Część historyków idei za „teologię polityczną” uznaje wszelkie próby filozoficznego i ideologicznego wiązania porządku politycznego z religijnym. Merio Scattola, włoski badacz doktryn politycznych, proponuje ujęcie węższe, czy — jak to nazywa — właściwe, w ramach którego do teologii politycznej zalicza tylko te style myślenia i zjawiska historyczne, w których związek między światem boskim (religijnym, transcendentnym) i ludzkim, politycznym tworzony jest „na gruncie racjonalnego namysłu”.

W sensie ścisłym czy właściwym — pisze Scattola — uważa się za teologię polityczną tylko te doświadczenia historyczne, które budują związek między transcendencją a porządkiem ludzkim na gruncie racjonalnego namysłu. […] Teologia polityczna rozumiana w znaczeniu właściwym nie daje się więc ograniczyć do samej swej nazwy, lecz zawiera treści oznaczone rozmaitymi terminami: „majestat”, „suwerenność”, „umowa”, „władza”, „porządek”, „sekularyzacja” — by przywołać tylko parę najczęściej się powtarzających. Wobec tego teologię polityczną w sensie właściwym, a więc jako pojęcie polityczne, można opisać wyłącznie w ujęciu semazjologicznym, w którym jawi się ona jako silnie rozgałęziona struktura osadzona na solidnym rdzeniu logicznym[227].

Termin w obręb intelektualnego dyskursu wprowadził bodaj Carl Schmitt na początku lat 20. ubiegłego wieku[228]. W tak właśnie zatytułowanej rozprawie, opartej na tezie, iż „wszystkie istotne pojęcia z zakresu współczesnej nauki o państwie to zsekularyzowane pojęcia teologiczne”[229], rozprawie z pozornym dystansem i obiektywizmem rozpatrującej rozwój myśli europejskiej na temat państwa i idei suwerenności na przestrzeni stuleci, Schmitt zaatakował nowoczesność, ukazaną jako czas fałszywego ładu, sekularyzacji, oskarżając liberalizm, demokrację, deizm czy nowoczesną filozofię przyrody pospołu o eliminację sacrum z przestrzeni polityki, podczas gdy właśnie „teologia musi być prawdą polityki”[230]. Schmitt wyeksponował myśl XIX-wiecznych wrogów oświecenia i rewolucji, konserwatystów takich jak Joseph de Maistre czy Louis de Bonald, a nade wszystko Juan Donoso Cortes, myśl tego ostatniego wyraźnie traktując jako wzorzec właściwej w jego mniemaniu teologii politycznej. Cortes, pesymista w postrzeganiu ludzkiej kondycji i zdolności człowieka do podejmowania odpowiedzialności, w rozumieniu Schmitta słusznie (a przy tym brutalnie — dodajmy) atakował liberalizm i ideę państwa prawa, dowodząc, że prawdziwa i absolutna suwerenność nie ma nic wspólnego z wolnością indywidualną czy narodową, lecz wynika z tego, co jest prawdziwym jądrem tak teologii, jak polityki, czyli z „decyzjonizmu” i dyktatury. Te dwa czynniki stanowią fundament prawdziwej suwerenności — ten styl myślenia Schmitt jako autor Teologii politycznej niewątpliwie akceptował. Oto fragment jego rekapitulacji idei hiszpańskiego „kontrrewolucjonisty”:

Przypisywanie wolności prasy i słowa nadmiernej wagi służy […] ucieczce przed koniecznością podejmowania decyzji. Liberalizm, który każdy szczegół poddaje ciągłej dyskusji i mediacji, chciałby również metafizyczną prawdę roztrwonić w dyskusji. Istotą liberalizmu jest bowiem mediacja, wyczekująca połowiczność, nadzieja, że decydujące rozstrzygnięcie, krwawą ostateczną bitwę, można przekształcić w parlamentarną debatę, odroczyć na zawsze dzięki niekończącej się dyskusji. Dyktatura jest przeciwieństwem dyskusji. Istotą decyzjonizmu, takiego jak u Cortesa, jest nigdy nieustająca możliwość wystąpienia ekstremalnej sytuacji, oczekiwanie sądu ostatecznego. Dlatego też Cortes pogardza liberałami i jednocześnie z powagą traktuje ateistyczno-anarchistyczny socjalizm jako śmiertelnego przeciwnika, wręcz demonizuje go. Dla Cortesa Proudhon był wcielonym diabłem[231].

*

Czy w myśli Stanisława Brzozowskiego na którymś z jej etapów można znaleźć elementy teologii politycznej w rozumieniu właściwym dla Carla Schmitta? A może zgodne z bardziej wyważoną i uporządkowaną wykładnią tego zjawiska zaproponowaną przez Merio Scattolę? Odpowiedź nie jest wcale prosta i jednoznaczna, mimo że Brzozowski przez lata związany był z lewicą, co powinno było go — tak rzecz rozumiałby na przykład Schmitt — od ciągot teologicznopolitycznych uwolnić. Rację jednak mają ci z wybitnych znawców światopoglądu Brzozowskiego — jak Andrzej Walicki, Bronisław Baczko, Roman Zimand, Andrzej Mencwel, Czesław Miłosz, Krzysztof Pomian — którzy podkreślali meandryczność i niejednolitość, niekoherencję systemu ideowego polskiego myśliciela, systemu nigdy nie zamkniętego i do końca podlegającego przemianom:

[…] chciałoby się wiedzieć — pisał Pomian przed laty — jak to było możliwe, że w tym samym zespole tekstów jedni odnajdywali najwspanialszego polskiego socjalistycznego filozofa, a inni — z entuzjazmem albo ze zgrozą — nazistę avant la lettre. Rozbieżności ocen i konflikty interpretacji występują pospolicie w dziejach myśli, ale przypadek Brzozowskiego wykracza poza granicę banalnych sporów egzegetycznych[232].

*

Jens Herlth w interesującej analizie wskazał na kilka punktów stycznych między myślą Brzozowskiego i Schmitta[233]. Zgadzam się, że takowe są, ale w większości przypadków ich sens, znaczeniowe nacechowanie, okazuje się inne niż u Schmitta. Przykład pierwszy dotyczył fascynacji życiem „prawdziwym”, „intensywnym”, niewątpliwie obecnej w poglądach obu pisarzy. Rzecz w tym, że w tekst na temat teologii politycznej Schmitta wpisane jest marzenie o intensywności, zdecydowaniu w działaniu wodza, lidera gotowego swoimi decyzjami rozstrzygać o kształcie współczesności — Brzozowski chciał zobaczyć „życie prawdziwe”, radykalny czyn związany z pozyskaniem, wytworzeniem samoświadomości w warstwie robotniczej, predestynowanej do kreowania wielkiej zmiany dziejowej lub (zwłaszcza u schyłku swojej drogi intelektualnej) w całej polskiej wspólnocie narodowej, w której wszelako (z tej myśli nie zrezygnował do końca) klasa robotnicza miała odgrywać rolę istotną. Brzozowski nie marzył natomiast o decyzjonistycznym przywódcy, charyzmatycznej jednostce, mimo iż z drugiej strony łączyć mógł go ze Schmittem sceptycyzm wobec reguł demokracji parlamentarnej, gry politycznej nastawionej na poszukiwanie kompromisu.

Podobnie nieprosto rzecz ma się z ich stosunkiem do Georges’a Sorela. Schmitt pisał, że francuski myśliciel „świadomie próbował łączyć filozofię życia Bergsona z ekonomicznym ujęciem historii Marksa, dając podstawę koncepcji socjalizmu anarcho-syndykalistycznego”[234]. Sorel nie był jego bohaterem, niemiecki filozof prawa nie sympatyzował z poglądami tego rodzaju.

Brzozowski zacytowaną powyżej tezę Schmitta raczej by oprotestował, w Sorelu widział nie tylko swojego mistrza, ale przede wszystkim samodzielnego myśliciela, o czym świadczy choćby szkic Bergson i Sorel, opublikowany w Ideach. W jego zakończeniu, protestując przeciw zbyt łatwemu etykietowaniu Sorelowskiej filozofii, Brzozowski pisał:

Dusza klasy pracującej, jako wychowująca samą siebie potęga dziejowa, jej nieustanna bohaterska praca nad sobą, to jest ognisko trwałe wszystkich myśli Sorela, — to jest jego socjalizm, jeżeli mamy używać tego wyrazu. Sądzę jednak, że Sorel jest postacią dostatecznie wielką, by można mówić o nim bez określeń[235].

A przecież w przeświadczeniu Herltha, że ze sposobu adaptowania myśli Sorela mogła wysnuć się nić łącząca poglądy Brzozowskiego i Schmitta, jest intrygujące ziarno prawdy. Walicki dowodził, że na skutek lektur Sorela po 1906 r. w poglądach polskiego filozofa dokonały się znamienne przewartościowania, między innymi pojawił się pewien respekt dla instytucji rodziny i reguł społecznej dyscypliny obyczajowej, także „wzmocnienie w światopoglądzie Brzozowskiego tendencji antyintelektualistycznej”[236], co przerodziło się potem w rodzaj nastawienia antyinteligenckiego, a w dalszej konsekwencji owocowało „zdecydowaną opcją na rzecz irracjonalizmu” i „rehabilitacją myślenia mitycznego”[237] — Brzozowski przejął, jak wiadomo, Sorelowską koncepcję mitu społecznego. Ów antyintelektualizm (antyinteligenckość) i uznanie dla zasad dyscypliny obyczajowej, cechy charakterystyczne raczej dla ideologii prawicowej (a obecne też w myśli koryfeuszy lewicy — Pierre’a-Josepha Proudhona i innych), mogły być — gdyby nie wczesna śmierć — punktem wyjścia do przyszłego zbliżenia myśli Brzozowskiego i Schmitta.

Inny element teologicznopolityczny w poglądach Brzozowskiego, ujawniony w ostatniej fazie jego twórczości, na który słusznie zwraca uwagę Herlth, to kwestia historiozoficzna, wyłożona nie tylko w Legendzie, zawierająca się w założeniu, że Bóg „tu na ziemi myśli narodami”. Brzozowski zaczął więc projektować tezę (której chyba jednak nie traktował jako pewnika), że historia ma swoją teleologię, wyznaczaną przez Boga, który za narzędzia jej realizacji wybiera różne narody. Nie była to myśl powtarzana przez niego nieustannie i natrętnie, ale ujawniała się u schyłku jego życia w różnych postaciach i formułach raz za razem i niezaprzeczalnie stanowiła pogłos głębokiego zainteresowania ideami polskiego romantyzmu, w szczególności poglądami Adama Mickiewicza. Jest to sprawa intrygująca także z tego względu, że w Pamiętniku Brzozowski wyraźnie napisał, iż dla niego osobiście droga wiary jest niedostępna: „[…] oprócz katolicyzmu-kultury jest katolicyzm, droga do świata nadprzyrodzonego. I ta jest dla mnie zamknięta”[238]. Docieramy tu do styku dwóch kwestii, które w ostatnim etapie życia Brzozowskiego mocno zajmowały i o których badacze polscy pisali wielokrotnie: styku religii i refleksji na temat narodu.

Początek zbliżenia Brzozowskiego do katolicyzmu datuje się najczęściej na rok 1908, wcześniej filozof religię tę oskarżał między innymi o mord na duszy narodowej, obarczał odpowiedzialnością za „zdziecinnienie Polaków”, a w tekście poświęconym Stanisławowi Wyspiańskiemu, pisanym w roku 1907, dowodził, że „nie tylko głód, nędza, ciemnota, niszczą życie mas, trawi je trucizna wiary obcej, wrogiej rozumowi, odwieczny wróg, sługa Rzymu, członek potwornego ciała Kościoła katolickiego zatruwa nieustannie życie mas”[239]. Później jednak, zwłaszcza w Pamiętniku i Legendzie, ale też w Ideach, pisał o potrzebie budowania jedności narodowej na gruncie wiary religijnej, katolickiej właśnie, bo ona przechowuje „wielkie doświadczenie moralne ludzkości”:

[…] tylko głęboko ustalona wiara daje cierpliwość umiejącą patrzeć poprzez grób nawet, a przezwyciężać nawet żądzę męczeństwa, bohaterstwa i poświęcenia. Nie wiem, czy katolicyzm, wiara najznaczniejszej i najbardziej wartościowej części naszego narodu, zdoła, nie zrywając własnej ciągłości, stać się organem woli swobodnie pracujących ludzi, ale wiem, że jeśli się tak nie stanie, to nie będzie to skutkiem żadnej sprzeczności zasadniczej pomiędzy głęboką nauką katolicką, bo ta zawiera w sobie tylko wielkie doświadczenia moralne ludzkości, lecz skutkiem organizacji społecznej Kościoła[240].

Pisał też o zakorzenieniu w zbiorowej podświadomości sił nadprzyrodzonych oraz o wielkiej mocy „katolicyzmu jako filozofii”, która pozostaje niezwyciężona. W finale Legendy Brzozowski stwierdzał: „Prawda pozaludzka wrasta w narody, tworząc je. Jest ona w nich, pod nimi, ponad nimi”[241]. Bóg w tej krytycznej epopei wpisywany bywał w rolę sędziego i patrona narodów[242]. Walicki po skrupulatnej analizie religijnej refleksji polskiego myśliciela postawił następujący wniosek:

Ostatnim słowem filozoficznej ewolucji Brzozowskiego był nie katolicyzm, lecz jedynie pokusa katolicyzmu. Pisarz pragnął być katolikiem, ale nim nie był i uczciwie się do tego przyznawał[243].

Równie złożonymi ścieżkami biegła myśl na temat rodzimego narodu. Uznaje się Stanisława Brzozowskiego przecież nie bez racji za jednego z najbardziej przenikliwych krytyków polskiej duchowości, kultury, historii, porównuje z Witoldem Gombrowiczem czy Czesławem Miłoszem. Przypomina się obrachunki z endeckim nacjonalizmem (w epoce rewolucji 1905 r. zarzucał endecji, iż chce stworzyć państwo terroru, w którym biały orzeł i szubienica będą znakami rozpoznawczymi, o czym pisał — by wskazać tu przynajmniej jeden z tekstów — w eseju Trąd wszechpolski). Przypomina się też wielokrotnie głoszone opinie o zbiorowym „zdziecinnieniu”, banalnym i tromtadrackim patriotyzmie (słynne filipiki przeciw wychowawczej roli Henryka Sienkiewicza), konserwatywnej religijności czy fatalnej spuściźnie szlacheckiej. Ale skoro tu interesują nas czynniki właściwe dla teologii politycznej, zastanówmy się, które z jego diagnoz i sugestii na temat narodu, zwłaszcza spośród formułowanych u kresu życia, mogą zawierać zarodki refleksji kojarzącej pisarza z innymi ujęciami bliskimi tej szkole. W ostatniej fazie myśli Brzozowskiego pojawia się, na marginesie obrachunków z dziedzictwem romantyzmu, idea stworzenia silnego państwa polskiego, wywołania w psychice zbiorowej potrzeby posiadania takiego państwa, bo „najgorszy własny rząd jest lepszy, niż najlepszy cudzy”[244]. Takie przeorientowanie myśli owocowało także zmianą nastawienia do endecji — Brzozowski zaczął żywić uznanie dla edukacyjnej roli tej partii w formowaniu polskiej wyobraźni państwowej, co nie oznacza oczywiście, że zaczął akceptować całość światopoglądu tego ugrupowania politycznego. W jego słowniku pojawiły się zwroty bliskie właśnie ideologii wszechpolskiej, jak „energia polska”, „siła narodowa”, „drapieżna wola”, „realizm narodowy”. W listach pisał o potrzebie łączności „z całą energią polską od Chrobrego aż po Wielopolskiego — a nie znać, nie widzieć, zrąbać z ramienia zdechlactwo”[245]. Jak pisze Walicki, Brzozowski „począł głosić konieczność wyrabiania w Polakach zdobywczej energii, umiejętności zwyciężania w walce często brutalnej, przenikniętej Kiplingowskim etosem ekspansji”[246]. W Legendzie wzywał do wyrobienia w sobie „drapieżnej woli” i „zdolności życia”:

Pamiętajcie, że cały ludzki świat psychiczny, cały europejski świat stworzony jest mocą tej właśnie biologicznej zaborczości: ta zdobywcza, drapieżna wola, chęć życia, zdolność życia stworzyły tę zbiorową duszę, którą my spalamy w marzeniach. — Przyjmujemy tę prawdę i chcemy w niej żyć: chcemy Polski energicznej i śmiałej, groźnej i niebezpiecznej, o silnym, wytrwałym temperamencie. Chcemy być narodem; mieć musimy odwagę życia[247].

Przywołane tu we fragmentach opus magnum zawiera też wezwanie do wykształcenia mocnego „realizmu narodowego”. W owym czasie autor podkreślał znaczenie siły, uznając ją — ponownie odwołuję się do rozważań Walickiego — „za rdzeń prawa i miarę rzeczywistości”[248], a wytwarzanie potrzeby „potęgi narodowej” traktował jako podstawowy punkt w systemie edukacji wspólnotowej. Te wątki myślowe skłaniały Brzozowskiego do bardziej życzliwego spojrzenia na ideologię Romana Dmowskiego, mogły one, ewoluując w przyszłości, otworzyć drogę do budowania wizji światopoglądowej o teologicznopolitycznym charakterze. Dodać jednak należy, że polski filozof i wtedy największe nadzieje nastawione na wyrobienie nowego, silnego, zdobywczego patriotyzmu wiązał z klasą robotniczą, z rozwojem jej samoświadomości.

Wpłynąć na ów hipotetyczny proces przybliżania się do teologii politycznej mógł jeszcze jeden czynnik, już wcześniej przywoływany, wyjątkowo ważny w kontekście postawionej tu kwestii, a mianowicie uznanie przez Brzozowskiego katolicyzmu za istotną, może nadrzędną, instytucję wychowawczą woli polskiej. Tego rodzaju sugestie są zapisane w listach z ostatnich lat życia, w Legendzie i w Pamiętniku, zaznaczmy jednak, że mowa tu o sugestiach, a nie o rozbudowanym systemie, w którym postawiona byłaby teza o potrzebie oparcia prawa na fundamencie religijnym, czy też zbudowania państwa narodowokatolickiego. Faktem jest jednak, że słabą religijność lub „bezreligijność” różnych grup społecznych autor owych refleksji zaczął uznawać za znak braku siły witalnej, przejaw niezdolności do życia w zbiorowej pasji zdobywania i samostwarzania potęgi narodowej. W Pamiętniku dowodził: „W samej rzeczy obojętność religijna, brak energii politycznej, ekonomicznej i niezdolność do tego, co może być nazwane vie pasionelle, idą tu w parze”[249].

*

Jak zatem należałoby opisać relacje Brzozowskiego z teologią polityczną? Z tą w wersji zaprezentowanej przez Schmitta trudno znaleźć rzeczywiste bliskie więzi. Powtórzmy, Brzozowski decyzjonizmu chyba nie uważał za nadrzędną sprawę w perspektywie dziejowej, ważniejsza dla niego była kwestia rozwoju samoświadomości klasy robotniczej i całej wspólnoty narodowej, z tą sprawą wiązał kwestię suwerenności, którą rozumiał w kategoriach bardziej klasycznych niż Schmitt — jako samodzielny byt polityczny narodu. Adaptacja w ostatniej fazie życia elementów frazeologii występującej w dyskursie endeckim nie oznaczała całkowitego przyjęcia ideologii wszechpolskiego obozu. Brzozowski nie marzył o władzy autorytarnej ani o bezwzględnie decyzjonistycznym dyktatorze, nie głosił też potrzeby oparcia systemu prawnego na opoce religijnej, choć zaczął doceniać kulturową, filozoficzną oraz etyczną rolę katolicyzmu, i mimo że w ślad za polskimi romantykami zaczął także dopuszczać myśl, iż Bóg sprawuje pieczę nad dziejami, a w tym celu posługuje się narodami. Nie zapisał jednak wyrazistej własnej koncepcji historiozoficznej opartej na idei mesjanizmu narodowego.

Sygnalizowana obecność tych elementów — czyli myśli o historiotwórczej roli Boga i znaczącym miejscu katolicyzmu (lub szerzej — religii) w dziejach ludzkości i Polaków, powiązana z ideą narodu jako wspólnoty twardej, zdecydowanej w działaniu — mogła otworzyć drogę do wykreowania koncepcji teologii politycznej na sposób bliski pojmowaniu jej przez Scattolę, to znaczy do wypracowania systemu myślowego, w którym transcendencja i polityka zostałyby ze sobą ściśle powiązane. Scattola wymaga jednak, by taki system był rozbudowany (co za tym idzie — wyraziście rozpisany) i „osadzony na solidnym rdzeniu logicznym”. Rzeczywiście widoczne są w wielu późnych tekstach Brzozowskiego elementy, czynniki ideowe i filozoficzne, które mogły otworzyć przed nim drogę ewolucji w stronę tak rozumianej teologii politycznej, niemniej nie da się wskazać tekstu prymarnego, jednego, spójnego, „logicznego”, który zawierałby choćby zarys, ale mocny zarys, teologicznopolitycznej doktryny.

Przypisy

[147] W tym tekście, którego fragmenty przedstawiłem na krakowskim sympozjum „Okrucieństwo w literaturze i kulturze europejskiej” (w październiku 2015 r.), rozwijam niektóre wątki zasygnalizowane w artykule Mickiewiczowskie figury carów. Od „Dziadów” do prelekcji paryskich (zob. J. Fiećko, Krasiński przeciw Mickiewiczowi. Najważniejszy spór romantyków, Poznań 2011, s. 330-352).

[148] R. Przybylski, Słowo i milczenie bohatera Polaków. Studium o „Dziadach”, Warszawa 1993, s. 156.

[149] A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 3, Warszawa 1995, s. 184.

[150] Tamże, s. 188.

[151] Zob. P. Johnson, Historia Żydów, przeł. M. Godyń, M. Wójcik, A. Nelicki, Kraków 1993, s. 118-127.

[152] J. Flawiusz, Wojna żydowska, przeł. J. Radożycki, Poznań 1980, s. 120.

[153] A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 6, Warszawa 2000, s. 228.

[154] Zob. m. in.: B. Uspienski, Car i patriarchat. Charyzmat władzy w Rosji. Bizantyjski model i jego nowe rosyjskie ujęcie, przeł. H. Paprocki, Katowice 1999. Ponadto: J. Łotman, Rosja i znaki. Kultura szlachecka w wieku XVIII i na początku XIX, przeł. B. Żyłko, Gdańsk 1999; B. Jegorow, Oblicza Rosji. Szkice z historii kultury rosyjskiej XIX wieku, przeł. D. i B. Żyłkowie, Gdańsk 2002.

[155] Zob. Z. Stefanowska, Rosja w „Ustępie” III części „Dziadów”, w: „W krainie pamiątek”. Prace ofiarowane Profesorowi Bogdanowi Zakrzewskiemu, red. J. Kolbuszewski, Wrocław 1996, s. 137-147.

[156] A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 8,Warszawa 1997, s. 437-438.

[157] Tamże, s. 439.

[158] Tamże, s. 451-452.

[159] Tamże, s. 520-521.

[160] L. Gumilow, Od Rusi do Rosji. Szkice z historii etnicznej, przeł. E. Rojewska-Olejarczuk, Warszawa 1996, s. 198.

[161] Tamże, s. 199.

[162] A. Mickiewicz, Dzieła…, t. 8, s. 522.

[163] Tamże, s. 443.

[164] Tamże, s. 430-431.

[165] Simon Baron-Cohen wymienia cztery ważne idee psychodynamiczne, które podkreślają wagę doświadczeń z dzieciństwa: „Pierwszą z nich jest pojęcie «znaczącego innego» (significant other) — na ogół rodzica — który stanowi obiekt uczuć dziecka i do którego dziecko się zwraca, aby zaspokoić swoje potrzeby. Drugą jest Freudowska idea stadiów rozwoju, które dziecko musi z powodzeniem przejść, aby mogła się u niego ukształtować zdrowa osobowość. Trzecią ideą jest Freudowska zasada decydującego znaczenia pierwszych relacji, które wywierają wpływ na wszystkie późniejsze. Zgodnie z czwartą ideą (wywodzącą się z prac nowojorskiej psychoanalityczki węgierskiego pochodzenia, Margaret Mahler) pierwszym stadium w rozwoju niemowlęcia jest faza «autystyczna», w której dziecko czuje się stopione w jedno z matką. Dopiero później następuje proces separacji i indywiduacji. W trakcie owej fazy separacji i indywiduacji u dziecka kształtuje się poczucie Ja, które ma doniosłe znaczenie dla jego zdrowia psychicznego w przyszłości. W procesie tym wytwarza się równowaga między zdrowymi potrzebami autonomii i bliskości, a niezdrowym lękiem przed pochłonięciem lub odrzuceniem” (S. Baron-Cohen, Teoria zła. O empatii i genezie okrucieństwa, przeł. A. Nowak, Sopot 2015, s. 66-67). Wedle opisu Mickiewicza dzieciństwo Iwana, naznaczone rozlicznymi traumatycznymi doświadczeniami, wywarło istotny wpływ na jego późniejsze życie.

[166] „Psychopata jest gotowy zrobić wszystko, aby zaspokoić swoje pragnienia. Może to przybierać formę gwałtownej, agresywnej reakcji na każdą, choćby najdrobniejszą, przeszkodę. Może też przybierać postać zimnego, wyrafinowanego okrucieństwa. Czasami tym, co wywołuje bezmyślną agresję psychopaty, nie jest spostrzegane zagrożenie, lecz potrzeba dominacji, zdobycia tego, czego on chce, całkowita obojętność wobec uczuć innej osoby, a nawet przyjemność czerpana z widoku jej cierpienia” (tamże, s. 71).

[167] R. Baumeister, K. Vohs, Cztery korzenie zła, w: Dobro i zło z perspektywy psychologii społecznej, red. A.G. Miller, przeł. V. Reder, Kraków 2008, s. 116-134.

[168] Tamże, s. 122.

[169] Tamże, s. 123.

[170] „Trzeci korzeń zła jest w wielorakim sensie najbardziej tragiczny. Dotyczy on ludzi, których motywują wzniosłe ideały. Uważają oni przemoc za konieczny środek, często wstrętny i godny ubolewania, do osiągnięcia czegoś dobrego i pozytywnego. W niektórych przypadkach popełnienie brutalnych czynów uważają za swój moralny obowiązek” (tamże, s. 125).

[171] Por. m. in. B. Krahe, Agresja, przeł. J. Suchecki, Gdańsk 2005.

[172] A. Mickiewicz, Dzieła…, t. 8, s. 538 (wykład z 15 czerwca 1841 r.).

[173] A. Mickiewicz, Dzieła. Wydanie Rocznicowe, t. 9, Warszawa 1997, s. 79-80.

[174] W. Serczyk, Piotr I Wielki, Wrocław 1990, s. 85.

[175] M. Bierdiajew, Rosyjska idea, przeł. J.C. — S.W., Warszawa 1999, s. 20.

[176] L. Gumilow, dz.cyt., s. 265.

[177] A. Mickiewicz, Dzieła…, t. 9, s. 94.

[178] Tamże, s. 98-99 (wykład z 18 stycznia 1842 r.).

[179] Mickiewicz w prelekcji wygłoszonej 29 kwietnia 1842 r. mówił: „Napoleon swą osobowością, swą indywidualnością dawał odpór wiekowi poprzedniemu. Realizował w sobie wszystko, co było mocnego, wielkiego, potężnego w dążeniach wieku XVIII, a razem niweczył, co było fałszywego i przypadkowego w jego zasadach” (tamże, s. 286).

[180] Cassirer i Foucault podkreślali rolę oświeceniowych filozofii, zwłaszcza scjentyzmu, w procesie sekularyzacji myśli europejskiej, jednocześnie wykazywali ich niejednorodność, polemiczność względem siebie — zob.: E. Cassirer, Filozofia Oświecenia, przeł. T. Zatorski, Warszawa 2010; M. Foucault, Czym jest Oświecenie?, w: tegoż, Filozofia, historia, polityka. Wybór pism, przeł. D. Leszczyński, L. Rasiński, Warszawa 2000.

[181] Zob. B. Baczko, Hiob, mój przyjaciel. Obietnice szczęścia i nieuchronność zła, przeł. J. Niecikowski, M. Kowalska, Warszawa 2001.

[182] Zob. R. Darnton, Wielka masakra kotów i inne epizody francuskiej historii kulturowej, przeł. D. Guzowska, Warszawa 2015; zwłaszcza s. 93-124.

[183] A. Mickiewicz, Dzieła…, t. 9, s. 123.

[184] Tamże, s. 286.

[185] B. Baczko, Rewolucja. Władza, nadzieje, rozterki, przeł. W. Dłuski, Gdańsk 2010, s. 19.

[186] Tamże, s. 31.

[187] A. Mickiewicz, Dzieła…, t. 9, s. 272.

[188] Z. Krasiński, Listy do Delfiny Potockiej, oprac. Z. Sudolski, t. 3, Warszawa 1975, s. 267 (list z 13 lutego 1847 r.).

[189] Kwestię stosunku Krasińskiego do polityki i polityków Francji przedstawiłem obszernie w książce Rosja Krasińskiego. Rzecz o nieprzejednaniu (Poznań 2005; tu zob. Poufna polityka Krasińskiego. Obraz konfliktu rosyjskiego w memoriałach i listach otwartych). Podtrzymuję większość tez postawionych w tamtej rozprawie.

[190] Interesującą ocenę polityki Guizota zawierają rozprawy Andrzeja Zahorskiego (Francja w latach 1815-1848. Restauracja i monarchia lipcowa, w: Europa i świat w epoce restauracji, romantyzmu i rewolucji 1815-1849, red. W. Zajewski, Warszawa 1991, s. 240-304) oraz Marka Wąsowicza (Między tronem, giełdą i barykadą. Francja 1830-1848, Warszawa 1994). Wiele istotnych spostrzeżeń, zwłaszcza w sprawie relacji polskiej emigracji z Guizotem, przynosi też dawna monografia Marcelego Handelsmana Adam Czartoryski (t. 2, cz. 2, Warszawa 1949).

[191] Z. Krasiński, Listy do Delfiny Potockiej, oprac. Z. Sudolski, t. 1, Warszawa 1975, s. 479.

[192] M. Wąsowicz, dz.cyt., s. 244.

[193] Z. Krasiński, Listy do Konstantego Gaszyńskiego, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1971, s. 434.

[194] Tekst memoriału w wersji francuskiej i w polskim tłumaczeniu — zob. Z. Krasiński, Pisma filozoficzne i polityczne, oprac. P. Hertz, Warszawa 1999, s. 74-97.

[195] Z. Krasiński, Pisma filozoficzne i polityczne, s. 86.

[196] Tamże, s. 88.

[197] Pisał Krasiński w tym memoriale: „Losy świata zależą od sposobu, w jaki Polska zginie albo zmartwychwstanie. Piętnaście milionów ludzi zawieszonych między życiem a śmiercią i wijących się w strasznym konaniu mogą rozstrzygać o wielu rzeczach, choćby tylko przez swoje ostatnie konwulsje. Utworzyć z Polski państwo konstytucyjne, wolne, umiarkowane, byłoby to zbawić ją, ale z nią zbawić i świat. Byłoby to zabić jednym zamachem dzikie nadzieje Rosji i zgubne dążenia rewolucjonistów, których siła, bardzo rzeczywista, opiera się na głębokiej i ohydnej niesprawiedliwości układu Europy” (tamże, s. 95).

[198] Tamże, s. 96.

[199] Tamże, s. 87.

[200] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego, Edwarda Jaroszyńskiego, Bronisława Trentowskiego, oprac. Z. Sudolski, t. 1, Warszawa 1988, s. 283.

[201] Zob. J. Parvi, Montalembert w obronie niepodległości Polski i wiary katolickiej, Warszawa 1994. Książka ta zawiera precyzyjną rekonstrukcję wystąpień francuskiego polityka w sprawie aneksji Krakowa.

[202] Z. Krasiński, Listy do Delfiny Potockiej, t. 3, s. 239-240.

[203] Krytyczna edycja listów otwartych do Montalemberta i Lamartine’a w wersji polskiej i francuskiej — zob. Z. Krasiński, Pisma filozoficzne i polityczne, s. 98-133.

[204] Tamże, s. 114.

[205] Tamże, s. 120.

[206] O republikanizmie Lamartine’a życzliwie wypowiadał się u schyłku lat 40. na przykład Edmund Chojecki w książce Rewolucjoniści i stronnictwa wsteczne (Berlin 1849, s. 33-36).

[207] Zob. A. de Tocqueville, Wspomnienia, wstęp J. Baszkiewicz, przeł. A. Labuda, Wrocław 1987, BN II/221, s. 127-129.

[208] Z. Krasiński, Pisma filozoficzne i polityczne, s. 132.

[209] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego…, t. 2, s. 156 (list do Trentowskiego z grudnia 1848 r.).

[210] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego…, t. 1, s. 421 (list do Cieszkowskiego z 25 grudnia 1848 r.).

[211] Z. Krasiński, Listy do Stanisława Małachowskiego, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1979, s. 298 (list z 9 grudnia 1851 r.).

[212] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego…, t. 1, s. 626 (list z 22 grudnia 1851 r.).

[213] O karierze politycznej Napoleona III, w tym celach, które wiązał z wojną krymską — zob. A. Liebfeld, Napoleon III (Warszawa 1979); działania polskiej emigracji w okresie tej wojny oraz jej relacje z Napoleonem III i jego najbliższym otoczeniem — zob. J. Ziółek, Stosunek Wielkiej Emigracji do dynastii Bonapartych (Lublin 1980).

[214] Z. Krasiński, Pisma filozoficzne i polityczne, s. 218.

[215] Tamże, s. 214.

[216] Idee napoleońskie to tytuł broszury opublikowanej przez samego Ludwika Napoleona Bonaparte w 1839 r.

[217] Z. Krasiński, Pisma filozoficzne i polityczne, s. 218-219.

[218] Tamże, s. 219.

[219] Tamże, s. 221-222.

[220] Z. Krasiński, Listy do Augusta Cieszkowskiego…, t. 1, s. 736.

[221] Z. Krasiński, Pisma filozoficzne i polityczne, s. 287. Relacje z obu spotkań z Napoleonem III: tamże, s. 271-287.

[222] Z. Przychodniak, „Świński wiek”. Hrabia Krasiński i „la modernite” XIX wieku, w: tegoż, Poszukiwania, cierpienia i eksplozje. Dwanaście szkiców postromantycznych, Kraków 2016, s. 245-246.

[223] Zob. R. Fieguth, Mickiewicz i Apostoł Paweł. Wstępne przemyślenia, w: Polonistyka wobec wyzwań współczesności. V Kongres Polonistyki Zagranicznej Brzeg — Opole, 10-13 lipca 2012 r., red. S. Gajda, I. Jokiel, Opole 2014, s. 609-616.

[224] Z. Krasiński, Listy do Delfiny Potockiej, oprac. Z. Sudolski, t. 1, Warszawa 1975, s. 477.

[225] M. Scattola, Teologia polityczna, przeł. P. Borkowski, Warszawa 2011, s. 39-40.

[226] Tamże, s. 41.

[227] M. Scattola, Teologia polityczna, przeł. P. Borkowski, Warszawa 2011, s. 10-11.

[228] C. Schmitt, Teologia polityczna. Cztery rozdziały poświęcone nauce o suwerenności, w: tegoż, Teologia polityczna i inne pisma, przeł. M. Cichocki, Kraków 2000, s. 33-83.

[229] Tamże, s. 60.

[230] M. Scattola, dz.cyt., s. 181.

[231] C. Schmitt, dz.cyt., s. 81.

[232] K. Pomian, Wartości i siła: dwuznaczności Brzozowskiego, w: Wokół myśli Stanisława Brzozowskiego, red. A. Walicki, R. Zimand, Kraków 1974, s. 45.

[233] Odnoszę się do niepublikowanego referatu Jensa Herltha, zatytułowanego „Teologia polityczna Stanisława Brzozowskiego”, wygłoszonego na V Kongresie Polonistyki Zagranicznej („Polonistyka wobec wyzwań współczesności”, Brzeg — Opole, 10-13 lipca 2012 r.).

[234] C. Schmitt, dz.cyt., s. 66.

[235] S. Brzozowski, Idee. Wstęp do filozofii dojrzałości dziejowej, wstęp A. Walicki, Kraków 1990, s. 286.

[236] A. Walicki, Stanisław Brzozowski — drogi myśli, Kraków 2011, s. 111.

[237] Tamże.

[238] S. Brzozowski, Pamiętnik, Lwów 1913, s. 90.

[239] S. Brzozowski, Stanisław Wyspiański, Lwów 1912, s. 87.

[240] S. Brzozowski, Idee…, s. 436.

[241] S. Brzozowski, Legenda Młodej Polski. Studia o strukturze duszy kulturalnej, wyd. 2, Lwów 1910, s. 587 [reprint przygotowany przez Wydawnictwo Literackie, Kraków 1983].

[242] W Legendzie Brzozowski, wzywając Polaków do tworzenia siły narodowej, odwoływał się do uformowanej przez romantyków idei „Boga narodów”: „Miejcie odwagę iść przed siebie, jeżeli wiedzie was poszukiwanie siły narodowej, miłość jego życia. Gdzie ścierają się prawdy ludzkie, dla których nie ma życia, jak przez grzech, — tam ostatnie słowo ma ten, co mówi przez rosnącą z przeciwieństw potęgę — Bóg narodów” (tamże, s. 584).

[243] A. Walicki, dz.cyt., s. 317.

[244] Cyt. za: tamże, s. 352-353.

[245] Cyt. za: tamże, s. 353.

[246] Tamże, s. 354

[247] S. Brzozowski, Legenda Młodej Polski, s. 574 [s. 354].

[248] A. Walicki, dz.cyt., s. 355.

[249] S. Brzozowski, Pamiętnik, s. 27-28.

Nota bibliograficzna

Niektóre z publikowanych w tej książce tekstów były prezentowane na konferencjach bądź publikowane w periodykach naukowych i monografiach zbiorowych. Tu w każdym przypadku ogłaszam je w formie zmienionej, nierzadko znacznie poszerzonej:

Wątki chorwackie w myśli politycznej Adama Mickiewicza w okresie Wiosny Ludów (1848-1849)

Zmieniona wersja artykułu Bałkany i Mickiewicz w okresie Wiosny Ludów (1848-1849). Aspekty chorwackie, w: Studia o Mickiewiczu w 160. rocznicę śmierci Poety, red. J. Fiećko, K. Trybuś, Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”, Poznań 2015, s. 211-230.

Artykuł ten stanowi także poszerzoną wersję referatu przedstawionego w 2015 r. na konferencji „National and Universal Culture in Central Europe. Tolerance, Coexistence, Conflict” (Chorwacja, Slavonski Brod), zorganizowanej przez Wydział Edukacji Uniwersytetu im. J. Strossmayera w Osijeku oraz Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu.

Zygmunt Krasiński i Liga Polska (z Wiosną Ludów w tle)

Poszerzona wersja tekstu ogłoszonego pod tym samym tytułem w: „Kronika Miasta Poznania” 2008, nr 1, s. 205-219. Wykorzystane zostały tu także fragmenty referatu „Poznań Krasińskiego”, przedstawionego w 2014 r. na konferencji „Poznań w literaturze, literatura w Poznaniu”, Poznań.

Ryszard Berwiński: poezja i polityka. Szkic biograficzny

Poprawiona wersja artykułu Berwiński. Tragiczne losy wielkopolskiego romantyka, „Kronika Miasta Poznania” 2006, nr 4, s. 186-205.

„Teologia polityczna” (i narodowa) Zygmunta Krasińskiego w kilku zdaniach, z drobnym odniesieniem do Pawła z Tarsu

Poszerzona wersja szkicu ogłoszonego pod tym samym tytułem w: Polonistyka wobec wyzwań współczesności. V Kongres Polonistyki Zagranicznej Brzeg — Opole, 10-13 lipca 2012 r., red. I. Jokiel, S. Gajda, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2014, s. 644-647.

„Teologia polityczna” Stanisława Brzozowskiego: fakt czy hipoteza?

Poprawiona wersja szkicu ogłoszonego pod tym samym tytułem w: Polonistyka wobec wyzwań współczesności. V Kongres Polonistyki Zagranicznej, Brzeg — Opole, 10-13 lipca 2012 r., red. I. Jokiel, S. Gajda, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2014, s. 410-417.

Strona redakcyjna

Prace Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w poznaniu

Recenzent tomu: prof. dr hab. Zbigniew Przychodniak

Redakcja językowa i korekta: Karolina Kutereba-Irzyk

Projekt okładki, projekt typograficzny wnętrza, łamanie, konwersja do wersji elektronicznej: Mateusz Czekała

© Copyright by Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”, 2016

ISBN 978-83-61573-91-3

Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”
ul. Fredry 10, 61-701 Poznań
tel. 61 829 45 90
psp@amu.edu.pl, www.psp.amu.edu.pl